Abdulhamid Cho'lpon β o'zbek she'riyatini yangilagan shoir
Cho'lpon o'zbek she'riyatiga erkin vazn va jonli kundalik tilni olib kirdi; "Kecha va kunduz" romani uning nasrdagi asosiy asari. U 1938-yilda qatl etilgan, asarlari esa uzoq yillar taqiqda qolgan.
Hayoti
Abdulhamid Sulaymon o'g'li Cho'lpon 1897-yilda Andijonda tug'ilgan. Otasi savdogar va shu bilan birga she'riyatga qiziquvchi kishi edi.
U madrasada, so'ng rus-tuzem maktabida o'qigan. Yoshligidan jadidchilik harakatiga qo'shildi va matbuotda ishladi.
Cho'lpon 1938-yilda qatl etilgan.
She'riyatdagi yangilik
Cho'lponning o'zbek adabiyotidagi o'rni birinchi navbatda she'r shakli bilan bog'liq.
Undan oldin o'zbek she'riyati asosan aruz vaznida, klassik g'azal an'anasida yozilardi. Cho'lpon bu doiradan chiqdi: u erkin vazn va yangi ohangni qo'lladi, she'rga kundalik jonli tilni olib kirdi.
Mavzular ham o'zgardi. Uning she'rlarida shaxsiy kechinma, tabiat, ozodlik va xalq taqdiri birga keladi.
"Buloqlar", "Tong sirlari" kabi to'plamlari shu yangi ohangning namunalari hisoblanadi.
Ramziylik
Cho'lpon ijodining o'ziga xos tomoni β ramzlarning ko'pligi.
Uning she'rlarida tong, bahor, uyg'onish, kishan, zulmat kabi obrazlar takrorlanadi. Ular bir vaqtning o'zida ham tabiat manzarasi, ham xalq holati haqida o'qiladi.
Bu qo'sh ma'no ataylab tanlangan edi: senzura sharoitida to'g'ridan-to'g'ri gapirib bo'lmasdi. Ramz shu sababli ko'p adabiyotda cheklov davrida kuchayadi β u aytilmagan narsani o'quvchi zimmasiga qoldiradi.
Nasri va dramasi
Cho'lpon faqat shoir emas edi. Uning "Kecha va kunduz" romani XX asr boshidagi Turkiston hayotini tasvirlaydi va o'zbek nasrining kuchli namunalaridan biri hisoblanadi.
U dramalar yozgan, teatr bilan ishlagan hamda Shekspir, Pushkin va Gogol asarlarini o'zbek tiliga tarjima qilgan. Bu tarjimalar o'zbek teatri repertuarini shakllantirishda muhim rol o'ynadi.
Qatag'on
1930-yillarda Cho'lpon tanqid ostiga olindi. Uning she'rlari "tushkun" va "millatchi" deb baholandi.
1937-yilda hibsga olindi, 1938-yilda otib tashlandi. Asarlari taqiqlandi va uning nomi yigirma yildan ortiq tilga olinmadi.
Cho'lpon 1950-yillar oxirida qisman oqlangan, asarlari esa faqat 1980-yillar oxiridan keng nashr etila boshlagan.
Merosi
Cho'lpon zamonaviy o'zbek she'riyatining asoschilaridan biri hisoblanadi. Undan keyingi deyarli barcha o'zbek shoirlari uning ta'sirini boshdan kechirgan. Bunday ta'sir ko'chirmada emas, imkoniyatda ko'rinadi: shakl bir marta ochilgach, keyingi shoir uni tayyor holda oladi va o'z yo'lini davom ettiradi.
Bugungi kunda uning she'rlari maktab dasturiga kiritilgan, nomi esa mustaqillik davrida tiklangan adabiy meros ramziga aylangan.