Abu Bakr ar-Roziy β chechakni birinchi tavsiflagan tabib
Ar-Roziy IX-X asrlarda ishlagan tabib va kimyogar bo'lib, chechak hamda qizamiqni birinchi bo'lib ilmiy tarzda farqlagan. U tajribaga tayangan tibbiyotning erta namoyandasi edi.
Hayoti
Abu Bakr ar-Roziy 865-yil atrofida Eronning Ray shahrida tug'ilgan. Nisbasi shu shahardan olingan; Yevropada u Rhazes nomi bilan tanilgan.
U yoshligida musiqa va falsafa bilan shug'ullangan, tibbiyotga nisbatan kech kelgan. Shunga qaramay tez tanilib, Rayda va keyin Bag'dodda shifoxona boshqargan.
Umrining oxirida ko'zi ojiz bo'lib qolgan. Ar-Roziy 925-yil atrofida vafot etgan.
Tajribaga tayanish
Ar-Roziyning tibbiyotdagi o'rni uslubi bilan belgilanadi.
O'sha davr tibbiyoti asosan qadimgi yunon mualliflari β ayniqsa Galenning asarlariga tayanardi. Kitobda nima yozilgan bo'lsa, shu to'g'ri deb qabul qilinardi.
Ar-Roziy bunga rozi bo'lmadi. U bemorni kuzatib, o'z tajribasini yozib borgan va agar kuzatish kitobga zid kelsa, kuzatishni afzal ko'rgan. U hatto Galenning ba'zi fikrlarini ochiq rad etuvchi asar yozgan β bu o'sha davr uchun dadil qadam edi.
Shuningdek, u davolash usullarini sinab ko'rgan: ba'zi hollarda bir guruh bemorga dori berib, boshqasiga bermay natijani solishtirgan.
Chechak haqidagi asari
Ar-Roziyning eng mashhur ishi β chechak va qizamiq haqidagi risolasi.
Undan oldin bu ikki kasallik ko'pincha aralashtirilardi. Ar-Roziy ularning belgilarini batafsil tasvirlab, bir-biridan aniq farqladi.
Bu ish tibbiyot tarixida muhim: u kasallikni tizimli kuzatish va tavsiflashning erta namunasi hisoblanadi. Asar lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropada asrlar davomida o'qilgan.
Al-Hoviy
Uning eng katta asari "Al-Hoviy" deb ataladi β bu ulkan tibbiy to'plam.
Unda ar-Roziy har bir kasallik bo'yicha o'zigacha yozilgan barcha fikrlarni keltiradi, so'ng o'z kuzatishini qo'shadi. Asar uning vafotidan keyin shogirdlari tomonidan tartibga solingan.
Kitob Yevropa universitetlarida uzoq vaqt manba sifatida ishlatilgan.
Kimyo
Ar-Roziy kimyo bilan ham shug'ullangan.
U moddalarni tizimli tasniflagan va laboratoriya asboblarini tavsiflagan. Bir qator kislotalarni ajratib olgani unga nisbat beriladi.
Uning kimyoga yondashuvi ham amaliy edi: u tilla yasash orzusidan ko'ra, moddalarning haqiqiy xossalarini o'rganishga e'tibor bergan.
Shifoxona tashkil etish
Ar-Roziy Bag'dodda shifoxona joyini tanlashda o'ziga xos usul qo'llagani haqida rivoyat bor: u shaharning turli joylariga go'sht bo'laklarini osib qo'yib, qaysi biri sekinroq buzilishini kuzatgan va o'sha joyni tanlagan.
Rivoyatning haqiqatligi noma'lum, ammo u ar-Roziyning tajribaga tayanish uslubini yaxshi ifodalaydi.
Merosi
Ar-Roziy islom tibbiyotining eng mustaqil fikrli namoyandalaridan biri hisoblanadi.
Uning kuzatishga va sinovga tayanish yondashuvi zamonaviy tibbiyot uslubiga yaqin turadi.