Abu Mansur al-Motrudiy β moturidiya aqidasiga asos solgan
Samarqand yaqinida tug'ilgan al-Motrudiy sunniy islomdagi ikki asosiy aqida maktabidan birini shakllantirdi. Markaziy Osiyo va Turkiya musulmonlarining aksariyati shu yo'nalishga mansub.
Hayoti
Abu Mansur al-Motrudiy Samarqand yaqinidagi Moturid qishlog'ida tug'ilgan. Nomidagi nisba shu joydan olingan.
Uning hayoti haqidagi ma'lumotlar kam saqlangan β tug'ilgan yili aniq emas. Ma'lumki, u umrini Samarqandda o'tkazgan va 944-yilda shu yerda vafot etgan.
U yashagan davrda Movarounnahr islom ilmining yirik markazlaridan biriga aylangan edi. Motrudiy shu muhitda, hanafiy huquq maktabi an'anasi ichida shakllandi.
Kalom ilmi
Motrudiy shug'ullangan soha β kalom, ya'ni aqidani aql yo'li bilan asoslash ilmi.
O'sha davrda musulmon olamida jiddiy bahs ketardi: dinni tushunishda aqlning o'rni qanday? Bir tomonda faqat matnga tayanishni talab qiluvchilar, ikkinchi tomonda aqlni ustun qo'yuvchi mo''taziliylar turardi.
Motrudiy o'rta yo'lni tanladi. Uning fikricha, aql va vahiy qarama-qarshi emas: inson aql orqali Yaratuvchining borligini bilishi mumkin, ammo nima buyurilgani faqat vahiy orqali ma'lum bo'ladi. Ya'ni har biriga o'z doirasi berilgan. Kalom ilmi shu tariqa savol qo'yish va dalil keltirish usuliga tayanadi: har bir da'vo asoslanishi, e'tirozga javob tayyorlanishi kerak bo'lgan. Bu unga bahs shaklini bergan.
Asosiy asarlari
Motrudiyning eng mashhur asari β "Kitob at-tavhid". Unda u xudo, sifatlar, iroda erkinligi va bilim masalalarini tizimli bayon qiladi.
Ikkinchi yirik asari "Ta'vilot al-Qur'on" β Qur'on tafsiri. Undagi yondashuv ham xarakterli: Motrudiy oyatni sharhlashda til va mantiq dalillarini birga ishlatadi.
Ikki maktab
Sunniy islomda aqida bo'yicha ikki asosiy maktab shakllandi: moturidiya va ash'ariya. Ular asosiy masalalarda kelishadi, farqlar nozik nuqtalarda β masalan, insonning imonga kelishida aqlning roli qanchalik ekanida.
Moturidiya hanafiy huquq maktabi bilan birga tarqaldi. Shu sababli bugungi kunda Markaziy Osiyo, Turkiya, Balkan, Afg'oniston va Hindiston yarimorolidagi musulmonlarning aksariyati aqidada shu yo'nalishga mansub.
Merosi
Motrudiy o'z davrida keng shuhrat qozonmagan β uning nomi asrlar o'tib, maktabi tarqalgach mashhur bo'ldi.
Bugun u Markaziy Osiyo ilohiyot maktabining asoschisi sifatida qaraladi. Samarqanddagi qabri ta'mirlanib, ziyoratgohga aylantirilgan. Ta'limotning tarqalishi ko'pincha shaxsning shuhratiga emas, uni o'rgatgan maktablarning uzluksizligiga bog'liq bo'ladi. Shu sababli nom asrlar o'tib, matnlar darslikka aylangandan keyin tanilgan hollari kam emas.