Ahmad Yassaviy β turkiy tilda hikmat yozgan so'fiy shoir
Ahmad Yassaviy tasavvuf ta'limotini turkiy tilda, oddiy xalq tushunadigan she'rlar orqali yetkazdi. Uning "Devoni hikmat" asari turkiy adabiyotning eng qadimiy namunalaridan biri.
Hayoti
Ahmad Yassaviy XI asr oxirida, taxminan 1093-yilda Sayram shahrida tug'ilgan deb hisoblanadi; faoliyati XII asrga to'g'ri keladi. Umrining asosiy qismi Yassi β hozirgi Turkiston shahrida o'tgan; nisbasi shundan.
U Buxoroda Yusuf Hamadoniydan ta'lim olgan, so'ng Yassiga qaytib, shu yerda o'z maktabini shakllantirgan.
Rivoyatga ko'ra, payg'ambar yashagan yoshga yetgach, u yer ostidagi hujraga tushib, umrining qolgan qismini o'sha yerda o'tkazgan. Yassaviy 1166-yilda vafot etgan.
Turkiy tildagi hikmat
Yassaviyning tarixdagi o'rni birinchi navbatda til tanlovi bilan bog'liq.
O'sha davrda ilm va adabiyot tili arab va fors edi. Islom ta'limoti ham shu tillarda yetkazilardi β bu esa turkiy ko'chmanchi aholi uchun tushunarsiz bo'lgan.
Yassaviy tasavvuf g'oyalarini turkiy tilda, sodda va ohangdor she'rlar shaklida bayon qildi. Uning "Devoni hikmat" asari shu she'rlardan tashkil topgan.
Bu tanlovning oqibati katta bo'ldi: islom Markaziy Osiyoning turkiy xalqlari orasida aynan shu yo'l bilan, o'z ona tilida keng tarqaldi.
Uslubi
Yassaviy she'rlari murakkab badiiy san'atlarga to'la emas. Aksincha, ular ataylab sodda: qisqa satrlar, takrorlanuvchi ohang, yodda qoladigan qofiya.
Bu she'rlarni o'qish uchun savodli bo'lish shart emas edi β ularni eshitib yodlash, kuylab yurish mumkin bo'lgan. Aynan shu sababli hikmatlar og'zaki tarzda asrlar davomida uzatilib kelgan. Og'zaki uzatilish matnni tirik saqlaydi, ammo uni o'zgartiradi ham: har avlod ayrim satrlarni qo'shadi yoki tushirib qoldiradi. Shuning uchun bunday to'plamlarning tarkibi qo'lyozmadan qo'lyozmaga farq qiladi.
Yassaviya tariqati
Yassaviy nomi bilan bog'liq tariqat Markaziy Osiyo, Volga bo'yi va Kichik Osiyoga tarqaldi.
Uning shogirdlari orqali ta'limot ko'chmanchi turkiy qabilalar orasida yoyildi. Keyinchalik paydo bo'lgan bir qator turkiy tasavvuf an'analari o'z ildizini shu maktabdan oladi.
Maqbara
XIV asr oxirida Amir Temur Yassaviy qabri ustiga ulkan maqbara qurdirdi.
Bino o'z davri me'morchiligining yirik namunasi hisoblanadi va bugungi Qozog'istonning Turkiston shahrida joylashgan. U YuNESKO jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan va mintaqadagi eng muhim ziyoratgohlardan biri sanaladi.
Temurning bu qurilishga kirishishi tasodif emas edi: Yassaviy nomi turkiy xalqlar orasida katta hurmatga ega bo'lgan va maqbara siyosiy ma'noga ham ega edi.