Bibixonim masjidi (XV asr) β imkoniyat chegarasidagi bino
Amir Temur buyrug'i bilan qurilgan bino deyarli darhol buzila boshladi: o'sha davr g'ishti va ohagi bunday og'irlikni ko'tara olmasdi. XX asrdagi tiklash ishlari bahsli baholanadi.
Qurilishi
Bibixonim masjidi XV asr boshida, Amir Temur buyrug'i bilan qurilgan.
U Hindiston yurishidan qaytgach qurilishni boshlagan β o'lja va olib kelingan hunarmandlar shu ishga sarflangan.
Rivoyatga ko'ra, masjid uning xotini nomi bilan atalgan.
Miqyosi
Bino o'z davrining eng kattalaridan biri edi.
Uning gumbazi va peshtoqi ulkan bo'lgan. Hovlisiga minglab kishi sig'ardi.
Qurilishda o'nlab fil ishlatilgani β ular Hindistondan keltirilgan β manbalarda qayd etiladi.
Temurning maqsadi aniq edi: bino o'zining qudratini ko'rsatishi kerak edi.
Shoshilinch qurilish
Manbalarga ko'ra, Temur qurilishni tezlashtirishni talab qilgan.
U yurishdan qaytib, ishning sekin borayotganini ko'rib norozi bo'lgan va me'morlarni shoshirgan.
Bu halokatli bo'lib chiqdi.
Texnik muammo
Bino qurilib bo'lgach, deyarli darhol buzila boshladi.
Sabab oddiy: o'sha davr texnologiyasi bunday og'irlikni ko'tara olmasdi.
G'isht va ohak bunchalik katta gumbazni ushlab turish uchun yetarli emasdi. Poydevor ham hisobga mos kelmagan.
Bir necha yil ichida g'ishtlar tusha boshladi.
Bu muhim saboq: Temur imkoniyat chegarasini bilmay, undan oshib ketishni talab qilgan.
Vayronaga aylanishi
Asrlar davomida bino sekin buzildi.
Zilzilalar jarayonni tezlashtirdi. XIX asrga kelib masjid xarobaga aylangan edi.
Fotosuratlarda o'sha davrdagi holat ko'rinadi: yiqilgan gumbaz, qulagan devorlar.
Tiklash
XX asrda tiklash ishlari boshlandi.
Bu og'ir vazifa edi: binoning katta qismi yo'qolgan, asl ko'rinishi esa faqat qisman ma'lum.
Tiklash bahsli baholanadi. Ba'zi tadqiqotchilar u asl holatni emas, taxminni tiklaganini aytadi.
Bugungi bino asl XV asr inshootining qanchalik aniq nusxasi ekani ochiq savol.
Ahamiyati
Bibixonim me'morchilik tarixida qiziq o'rin egallaydi.
U muvaffaqiyat emas β u muvaffaqiyatsizlik. Ammo aynan shu sababli qimmatli: u o'sha davr texnologiyasining chegarasini ko'rsatadi.
Qo'sh gumbaz usuli β ichki va tashqi qobiq β temuriylardan oldin ham ma'lum edi: Sulton Sanjar maqbarasi (XII asr) uning erta namunasi. U og'irlikni taqsimlaydi va Go'ri Amir hamda keyingi temuriy binolarda keng qo'llanildi.
Merosi
Bibixonim Samarqandning asosiy yodgorliklaridan biri va YuNESKO ro'yxatiga kiritilgan majmuaning qismi.
Uning tarixi hokimiyat irodasi fizika qonunlarini yenga olmasligining aniq misoli sifatida ham eslanadi.