Boborahim Mashrab β isyonkor so'fiy shoir
Namanganda tug'ilgan Mashrab darveshlik yo'lini tanlab, umrining katta qismini sayohatda o'tkazgan va sodda, jonli tilda she'r yozgan. U 1711-yilda Balxda qatl etilgan.
Hayoti
Boborahim Mashrab 1657-yilda Namanganda tug'ilgan. U kambag'al oilada voyaga yetgan.
Yoshligida ta'lim olgach, darveshlik yo'lini tanladi va umrining katta qismini sayohatda o'tkazdi. U Markaziy Osiyo, Afg'oniston va Hindiston shaharlarida yurgan.
Mashrab 1711-yilda Balxda qatl etilgan.
Darveshlik
Mashrabning turmush tarzi o'sha davr uchun ham g'ayrioddiy edi.
U mulk to'plamadi, muqim yashamadi, saroy homiyligini qabul qilmadi. Ko'chada yurib she'r aytardi va uni oddiy odamlar tinglardi.
Bu tanlov uning ijodini ham belgilab berdi: u hech kimga qaram bo'lmagani uchun ochiq gapira olardi.
Ijodi
Mashrab she'rlari o'zbek tasavvuf adabiyotining o'ziga xos qismini tashkil qiladi.
Uning ohangi klassik g'azaldan farq qiladi: tili sodda, jonli, ba'zan qo'pol. U murakkab badiiy san'atdan qochib, to'g'ridan-to'g'ri gapiradi.
Asosiy mavzu β ilohiy ishq. Ammo u bilan birga keskin ijtimoiy tanqid boradi: Mashrab ruhoniylarning riyokorligini, boylarning ochko'zligini va rasmiy dindorlikning yuzakiligini ochiq fosh qiladi.
Ziddiyat
Aynan shu tanqid unga dushman orttirdi.
Mashrab rasmiy ulamolar nazarida xavfli edi: uning she'rlari xalq orasida tez tarqalar va hokimiyatga hurmatsizlik uyg'otardi. Uni bir necha shahardan haydab chiqarishgan.
Oxirida Balx hokimi buyrug'i bilan u qatl etildi. Ayblov diniy asosda qo'yilgan, ammo asl sabab uning ta'siri va tili bo'lgan deb hisoblanadi.
Xalq ijodidagi obrazi
Mashrab vafotidan keyin uning atrofida keng rivoyatlar to'plami shakllandi.
"Devonai Mashrab" nomli xalq kitobi uning hayoti haqidagi hikoyalardan iborat. Ularda u aqlli, hozirjavob va hokimiyatdan qo'rqmaydigan qahramon sifatida tasvirlanadi.
Bu obraz tarixiy Mashrabdan ancha kengayib ketgan β u xalq og'zaki ijodidagi mustaqil timsolga aylangan.
Merosi
Mashrab o'zbek adabiyotidagi eng o'ziga xos siymolardan biri hisoblanadi.
Uning she'rlari bugungacha kuylanadi β ular maqom va xalq qo'shiqlari repertuarida saqlanib qolgan. Og'zaki tarqalish yozma nashrdan boshqacha ishlaydi: matn kuy bilan birga yodlanadi va nusxa ko'chirishga muhtoj bo'lmaydi. Shu yo'l bilan she'rlar rasmiy e'tirofdan tashqarida ham avloddan avlodga o'tgan. Uning tilidagi soddalik bu tarqalishni yengillashtirgan omillardan biri hisoblanadi. Xalq ijodiga singib ketgan matn esa muallif nomidan mustaqil yashay boshlaydi. Namanganda unga bag'ishlangan yodgorlik mavjud.