Burhoniddin al-Marg'inoniy β "Hidoya" asari muallifi
Marg'ilonlik al-Marg'inoniy hanafiy huquqining eng nufuzli qo'llanmasi "Hidoya"ni yozdi. Asar Markaziy Osiyodan Hindistongacha sudlarda asosiy manba sifatida ishlatilgan.
Hayoti
Burhoniddin Ali al-Marg'inoniy 1135-yilda Farg'ona vodiysidagi Marg'ilon shahrida tug'ilgan.
U hanafiy huquq maktabi an'anasida ta'lim oldi va o'z davrining yirik faqihlaridan biriga aylandi. Manbalarda uning xotirasi kuchli bo'lgani va ko'plab manbalarni yoddan bilgani qayd etiladi.
Marg'inoniy 1197-yilda vafot etgan va Samarqandda dafn qilingan.
Hidoya
Marg'inoniyning asosiy asari β "Al-Hidoya", ya'ni "To'g'ri yo'l".
Asar hanafiy huquqining barcha sohalarini qamraydi: ibodat, savdo, nikoh, meros, jinoyat va sud tartibi. Uning kuchi bayon uslubida: Marg'inoniy har bir masala bo'yicha turli olimlarning qarashlarini keltiradi, ularning dalillarini qiyoslaydi va shundan keyin xulosa chiqaradi.
Ya'ni kitob tayyor javoblar ro'yxati emas β u qarorga qanday kelinganini ko'rsatadi. Aynan shu sababli asar amaliyotchi qozilar uchun ham, talabalar uchun ham qulay bo'lgan.
Marg'inoniy oldin "Bidoyat ul-mubtadi" nomli qisqa asar yozib, keyin unga o'zi sharh bitgan β "Hidoya" shu sharhdan kelib chiqqan.
Ta'siri
"Hidoya" hanafiy huquqidagi eng nufuzli qo'llanmaga aylandi. Unga yuzlab sharh va hoshiyalar yozilgan.
Asarning ta'siri Markaziy Osiyo bilan cheklanmadi. U Usmonlilar davlatida, Hindistonda va boshqa hanafiy o'lkalarda sud amaliyotining asosiy manbai bo'lgan.
Hindistondagi taqdiri
"Hidoya"ning tarixida g'ayrioddiy bob bor. XVIII asr oxirida Britaniya Hindistoni ma'muriyati mahalliy musulmonlar ishini ularning o'z qonuni bo'yicha yuritishga qaror qildi.
Buning uchun asar 1791-yilda ingliz tiliga tarjima qilindi. Natijada XII asrda Marg'ilonda yozilgan kitob Britaniya sudyalari uchun amaldagi huquq manbai bo'lib xizmat qildi va bu holat bir necha o'n yil davom etdi.
Merosi
"Hidoya" islom huquqi tarixidagi eng uzoq umr ko'rgan darsliklardan biri hisoblanadi β u sakkiz asr davomida uzluksiz o'qitilgan.
Marg'ilonda olimga bag'ishlangan yodgorlik o'rnatilgan, asar esa hozirgi kunda ham islom huquqi bo'yicha asosiy klassik manba sanaladi. Darslikning uzoq umr ko'rishi ko'pincha uning tuzilishiga bog'liq bo'ladi: masalalarni qiyoslab bayon qilgan matn yangi holatlarga ham moslashadi, tayyor javoblar ro'yxati esa tez eskiradi. Shu sababli bunday asarlar atrofida sharh an'anasi shakllanadi β har avlod matnni o'z tili va ehtiyoji doirasida qayta izohlaydi va shu yo'l bilan asl kitob o'qitish tizimida qolib ketadi.