Cho'lpon Kecha va kunduz romani
Kecha va kunduz β Cho'lponning yagona romani bo'lib, u o'zbek nasrining eng nozik psixologik asarlaridan biri hisoblanadi. Asar tugallanmagan holda bizgacha yetib kelgan.
Romanning yaratilishi
"Kecha va kunduz" Cho'lpon tomonidan 1930-yillar boshida yozilgan bo'lib, dastlabki qismi nashr etilgan. Muallifning fojiali taqdiri tufayli asarning davomi to'liq bizgacha yetib kelmagan.
Roman Cho'lponning nasriy ijodidagi eng yirik va ambitsiyali loyihasi bo'lib, u orqali muallif she'riyatda ko'targan mavzularni nasr shaklida ham chuqur ochib berishga intilgan.
Voqealar davri va muhiti
Roman XX asr boshi Turkiston jamiyatining ijtimoiy tabaqalanishi va an'anaviy turmush tarzini aks ettiradi. Muallif davr voqeligini keng qamrovli va real tasvirlashga harakat qilgan.
Asarda o'sha davr shahar hayoti, oilaviy munosabatlar va ijtimoiy urf-odatlar batafsil va ishonarli tarzda qayta yaratilgan.
Psixologik chuqurlik
Cho'lpon roman qahramonlarining ichki dunyosini nozik psixologik tahlil orqali ochib beradi. Bu jihati asarni o'sha davr o'zbek nasrida alohida ajratib turadi.
Muallif qahramonlarning fikr va tuyg'ularini, ularning ichki kurashlarini nihoyatda nozik va ishonarli tarzda tasvirlaydi, bu esa asarga chuqur psixologik roman maqomini beradi.
Ijtimoiy qatlamlar tasviri
Asarda turli ijtimoiy qatlamga mansub qahramonlar β badavlat oilalar, oddiy xalq vakillari β o'zaro munosabatlari orqali davr ziddiyatlari ochib boriladi. Bu keng qamrov romanga ijtimoiy-tarixiy qiymat ham baxsh etadi.
Har bir qahramon o'ziga xos xarakter va taqdirga ega bo'lib, ular orqali muallif o'sha davr jamiyatining rang-barang manzarasini chizadi.
Adabiy meros sifatida
Garchi asar tugallanmagan bo'lsa-da, "Kecha va kunduz" o'zbek nasri tarixida muhim o'rin egallaydi. U Cho'lponning nafaqat shoir, balki mohir nosir ham bo'lganini yorqin ko'rsatib beradi.
Adabiyotshunoslar bu asarni o'zbek psixologik romanining ilk va eng muvaffaqiyatli namunalaridan biri sifatida baholaydilar, garchi u to'liq yakunlanmagan bo'lsa-da.
Asarning taqdiri
Romanning davomi yozilgan bo'lishi mumkinligi haqida adabiyotshunoslar orasida turli faraz va bahslar mavjud, biroq muallifning qatag'on qurboni bo'lishi bu ishning yakunlanishiga to'sqinlik qilgan degan qarash keng tarqalgan. Shu sababli asar o'zbek adabiyotida tugallanmagan, ammo ta'sirchan meros sifatida qadrlanadi. Asarda qo'llanilgan tasvir vositalari va til boyligi Cho'lponning nasriy uslubi ham she'riyati kabi yuksak badiiy saviyada bo'lganini isbotlaydi. Adabiyotshunoslar bu asarni o'rganishda saqlanib qolgan qismlarga tayanib, muallif rejalashtirgan umumiy g'oyani qayta tiklashga harakat qilishadi.