Dmitriy Mendeleyev β davriy jadvalni yaratgan kimyogar
Mendeleyev elementlarni atom og'irligi bo'yicha tartiblab, jadvalda bo'sh joylar qoldirdi. Keyingi o'n besh yil ichida gallium, skandiy va germaniy kashf etilgach, uning bashoratlari tasdiqlandi.
Hayoti
Dmitriy Mendeleyev 1834-yilda Sibirning Tobolsk shahrida tug'ilgan. U ko'p bolali oilaning kenja farzandi edi.
Onasi uni o'qitish uchun oilani Peterburgga olib ketgan β bu og'ir yo'l bo'lgan.
Mendeleyev Peterburgda professor bo'lib ishlagan va 1907-yilda vafot etgan.
Muammo
XIX asr o'rtalarida oltmishga yaqin element ma'lum edi.
Ular haqida ko'p ma'lumot to'plangan, ammo tizim yo'q edi. Kimyogarlar elementlarni turli usulda guruhlashga urinardi, biroq hech biri to'liq ishlamasdi.
Mendeleyev darslik yozayotganda shu muammoga duch keldi: elementlarni qanday tartibda bayon qilish kerak?
Jadval
1869-yilda u yechim topdi.
Uning g'oyasi: elementlarni atom og'irligi bo'yicha tartiblasang, xossalar ma'lum oraliqda takrorlanadi. Ya'ni o'xshash elementlar bir ustunga tushadi.
Mendeleyev ikki dadil qadam qo'ydi.
Birinchisi: agar element mos kelmasa, u bo'sh joy qoldirdi va o'sha yerda hali kashf etilmagan element bor deb aytdi.
Ikkinchisi: ba'zi elementlarning o'lchangan atom og'irligi noto'g'ri deb, ularning o'rnini o'zgartirdi.
Bu tartiblash emas, bashorat edi.
Bashoratlarning tasdiqlanishi
Mendeleyev bo'sh joylardagi elementlarning xossalarini oldindan aytdi: atom og'irligi, zichligi, qanday birikma hosil qilishi.
Keyingi o'n besh yil ichida uchta element kashf etildi β gallium, skandiy va germaniy. Ularning xossalari bashoratga juda yaqin chiqdi.
Aynan shu jadvalni qabul qildirdi. Undan oldin ko'pchilik unga shubha bilan qaragan edi.
Nima uchun ishladi
Mendeleyev nima uchun davriylik borligini bilmasdi β atom tuzilishi o'sha davrda noma'lum edi.
Sabab keyinchalik ma'lum bo'ldi: xossalar atom og'irligiga emas, yadrodagi proton soniga va elektron qavatlariga bog'liq.
Shu tuzatish kiritilgach, jadval yanada aniq ishladi. Mendeleyev intuitiv topgan tartib fizik asosga ega bo'lib chiqdi.
Boshqa ishlari
Mendeleyev faqat kimyogar emas edi.
U neft sanoati, qishloq xo'jaligi va o'lchov ishlari bilan shug'ullangan. Rossiyada o'lchov palatasini boshqargan.
Uning aerostatda ko'tarilib quyosh tutilishini kuzatgani ham qayd etiladi.
Merosi
Davriy jadval kimyoning asosiy vositasi bo'lib qoldi.
U bugungacha har bir kimyo xonasida osig'liq turadi β bir necha yuz yillik fanning eng tanilgan tasviri hisoblanadi.
101-element uning nomi bilan atalgan.