G'aznaviylar davlati β Hindistonga yo'l ochgan sulola
Somoniylar xizmatidagi turkiy g'ulom sarkardalar tuzgan davlat G'azna shahridan turib boshqargan. Mahmud Hindistonga o'n yettiga yaqin yurish qilgan, Beruniy esa uning saroyida ishlagan.
Tashkil topishi
G'aznaviylar somoniylar xizmatidagi turkiy g'ulom sarkardalardan chiqqan.
Sulolaga asos solgan Sabuktegin G'azna shahrida o'z hokimiyatini o'rnatdi.
Uning o'g'li Mahmud 998-yilda taxtga chiqdi va davlat uning qo'lida yirik kuchga aylandi.
Bu naqsh tipik: yollangan qo'shin sarkardasi oxirida mustaqil hukmdorga aylanadi.
Hududi
Sulola o'z qudratining cho'qqisiga Mahmud hukmronligi yillarida yetdi.
Nazorat ostidagi yerlar hozirgi Afg'oniston, Eronning sharqiy chekkasi, Movarounnahrning janubi hamda Hindiston shimolini o'z ichiga olgan.
Harbiy tayanch
G'aznaviylar tuzumining asosiy tayanchi harbiy kuch edi.
Qo'shin tarkibi ko'p xalq vakillaridan yig'ilgan va bevosita sultonga bo'ysunardi.
Bu ustunlik ham, zaiflik ham edi: qo'shinni saqlash uchun doimiy daromad kerak edi va u asosan yurishlardan kelardi.
Hindiston yurishlari
Mahmud boshchiligida Hindiston tomonga uyushtirilgan yurishlar soni o'n yettiga yaqin bo'lgan.
Ko'zlangan narsa yangi viloyat emas, mablag' edi: hind ibodatxonalarida asrlar mobaynida to'plangan xazina asosiy jalb etuvchi kuch bo'lib qolgan.
Hind tarixida bu yurishlar og'ir iz qoldirgan: ko'plab ibodatxona talon-toroj qilingan.
Hindiston tarixnavisligi bilan musulmon olami manbalari sulola nomiga bir-biriga zid baho beradi.
Uzoq muddatli natija shu bo'ldi: Janubiy Osiyoda musulmon hokimiyati qaror topishi uchun zamin shu yurishlar orqali ham tayyorlandi. Keyinchalik Dehli sultonligi, so'ng boburiylar shu yo'ldan yurdi.
Saroy va ilm
Olim va shoirlarni saroy atrofiga yig'ish Mahmud yuritgan yo'nalishning bir qismi edi.
Buning ortida qisman obro' tashvishi turardi: o'sha davr qarashiga ko'ra, kuchli hukmdorning yonida iste'dodli kishilar bo'lmog'i lozim sanalardi.
Beruniy shu saroyda faoliyat yuritgan; mashhur asarini u Hindiston yurishlari kechayotgan yillarda yaratgan. Boshqacha aytganda, harbiy bosqin fanga bilvosita foyda keltirgan.
"Shohnoma" Firdavsiy tomonidan Mahmudga taqdim etilgan. Rivoyatlarda aytilishicha, va'da etilgan mukofot to'liq berilmagan; ammo bu hikoyaning tarixiy aniqligi bahsli.
Madaniyat
Fors adabiyoti va me'morchiligi g'aznaviylar zamonida yuksak pallaga ko'tarildi.
Saroy tili fors edi, garchi sulola turkiy kelib chiqishiga ega bo'lsa ham.
Bu naqsh keyinchalik takrorlandi: turkiy sulolalar fors madaniyatini homiylik qildi.
Yakuni
1040-yilda Dandanakan jangida g'aznaviylar saljuqiylardan yengildi.
Ular Xurosonni yo'qotdi va davlat Hindiston tomonga siqildi.
XII asrda ular butunlay tugatildi.
Merosi
G'aznaviylar Markaziy Osiyo va Janubiy Osiyo o'rtasidagi ko'prik bo'ldi.
Sulola tarixi "sulton" unvonining ommalashuvi bilan ham bog'lanadi: bu atamani qo'llagan dastlabki hukmdorlardan biri Mahmud hisoblanadi.