G'iyosiddin Jamshid Koshiy β pi sonini hisoblagan matematik
Koshiy Ulug'bek rasadxonasida ishlagan va o'z davrining eng kuchli hisobchisi edi. Uning pi soni va o'nlik kasrlar bo'yicha ishlari matematika tarixida muhim o'rin tutadi.
Hayoti
G'iyosiddin Jamshid Koshiy XIV asr oxirida Eronning Koshon shahrida tug'ilgan. Nisbasi shu shahardan olingan.
Uning yoshlik yillari og'ir kechgan β manbalarda u kambag'allikda ishlaganini o'zi yozgan. Shunga qaramay astronomiya va matematika bilan shug'ullanishni to'xtatmagan.
Ulug'bek uni Samarqandga taklif qilgach, hayoti o'zgardi: u nihoyat moddiy tashvishsiz ilm bilan shug'ullanish imkoniga ega bo'ldi.
Koshiy 1429-yil atrofida Samarqandda vafot etgan.
Rasadxonadagi o'rni
Koshiy Samarqand rasadxonasining birinchi rahbari bo'lgan.
Uning otasiga yozgan xatlari saqlanib qolgan va ular noyob hujjat hisoblanadi: unda rasadxonadagi kundalik ish, olimlar o'rtasidagi munosabat va Ulug'bekning ilmiy darajasi tasvirlangan.
Xatlarda u hukmdorni yuqori baholaydi β Ulug'bek murakkab hisoblarni o'zi bajara olishini va bahsda jiddiy dalil keltirishini yozadi. Bu ma'lumot muhim, chunki u tashqi kuzatuvchining emas, birga ishlagan mutaxassisning bahosi.
Pi soni
Koshiyning eng mashhur ishi β doira aylanasining diametrga nisbatini hisoblash.
U pi sonini o'n oltita o'nlik raqamgacha aniqlab berdi. Bu o'sha davr uchun misli ko'rilmagan aniqlik edi va keyingi ikki asr davomida hech kim uni ortda qoldira olmadi.
Natijaga erishish uchun u ko'pburchaklar usulidan foydalangan: doira ichiga va tashqarisiga juda ko'p tomonli ko'pburchak chizib, ularning perimetrini hisoblagan. Hisob qo'lda, hech qanday asbobsiz bajarilgan β bu ishning hajmini tasavvur qilish qiyin.
O'nlik kasrlar
Koshiyning matematikaga qo'shgan yana bir hissasi β o'nlik kasrlarni tizimli qo'llash.
U "Miftoh ul-hisob" ya'ni "Hisob kaliti" asarida bu usulni batafsil bayon qildi. O'nlik kasr hisobni ancha soddalashtiradi: unsiz murakkab bo'lakli sonlar bilan ishlash og'ir kechardi.
Yevropada o'nlik kasrlar keng qo'llanishi bundan bir necha asr keyin boshlangan.
Boshqa ishlari
Koshiy astronomik asboblar yaratgan va ular haqida asar yozgan.
U shuningdek ba'zi uchinchi darajali tenglamalarni yechish usulini ishlab chiqqan va sinuslar jadvalini yuqori aniqlikda tuzgan.
Merosi
Koshiy o'rta asr matematikasining eng kuchli hisobchilaridan biri hisoblanadi.
Uning ishlari Samarqand maktabining darajasini ko'rsatadi: bu yerda astronomiya faqat kuzatishdan iborat emas, balki jiddiy matematik apparatga tayangan edi. Aynan shu apparat Ulug'bek jadvalining aniqligini ta'minlagan.