Hamza Hakimzoda Niyoziy β o'zbek teatri asoschilaridan biri
Hamza Hakimzoda Niyoziy Qo'qonda maktab ochgan, pyesa yozgan va sayyor teatr guruhi tuzib qishloqma-qishloq yurgan. "Boy ila xizmatchi" uning eng mashhur asari hisoblanadi.
Hayoti
Hamza Hakimzoda Niyoziy 1889-yilda Qo'qonda, tabib oilasida tug'ilgan.
U diniy ta'lim olgan, keyin mustaqil o'qib bilimini kengaytirgan. Yoshligidan jadidchilik g'oyalariga qiziqqan va yangi usul maktabi ochgan.
Hamza 1929-yilda Shohimardonda halok bo'lgan.
Ma'rifatparvarlik
Hamzaning dastlabki faoliyati ta'lim bilan bog'liq.
U Qo'qonda maktab ochdi va u yerda dars berdi. Bolalar uchun darslik va qo'shiqlar yozdi. Uning maqsadi jadidlarnikiga o'xshash edi: savodsizlikni yengish va yangi bilim tarqatish.
Dramaturgiya
Hamzaning asosiy hissasi teatr sohasida.
U o'sha davrda deyarli yo'q bo'lgan janrda ish boshladi: o'zbek milliy teatri endigina shakllanayotgan edi. Hamza pyesa yozdi, truppa tuzdi va o'zi sahnaga chiqdi.
"Boy ila xizmatchi" uning eng mashhur asari hisoblanadi. Unda boy va uning xizmatchisi o'rtasidagi ziddiyat orqali ijtimoiy adolatsizlik ko'rsatiladi.
Uning "Maysaraning ishi" komediyasi ham teatr repertuaridan uzoq tushmagan.
Sayyor truppa
Hamza sayyor teatr guruhi tuzib, qishloqma-qishloq yurgan.
Bu ish oson emas edi: teatr ko'pchilik uchun yangi va notanish hodisa bo'lgan, ba'zi joylarda unga qarshilik ham ko'rsatilgan.
Shunga qaramay, aynan shu sayyor tomoshalar orqali teatr keng aholiga yetib bordi.
She'riyati
Hamza she'r ham yozgan. Uning ijodi klassik an'ana bilan yangi mavzularning qorishmasi edi. Bunday qorishma o'tish davri adabiyotiga xos hodisa: eski she'riy shakl saqlanib qoladi, ammo unga kundalik hayot va ijtimoiy masalalar kirib keladi.
Halokati
1929-yilda Hamza Shohimardonga ish bilan borgan va o'sha yerda o'ldirilgan.
Uning o'limi sabablari haqida turli talqinlar mavjud. Sovet davrida u diniy mutaassiblar qurboni sifatida taqdim etilgan; keyinchalik voqeaning boshqa jihatlari ham muhokama qilingan.
Merosi
Hamza o'zbek dramaturgiyasi va teatrining asoschilaridan biri sifatida qaraladi.
Sovet davrida uning nomi keng targ'ib qilingan, asarlari majburiy dasturga kiritilgan. Bugungi kunda uning merosi murakkabroq β siyosiy targ'ibotdan xoli tarzda baholanmoqda. Teatr tarixi uchun bu davr alohida qiziqish uyg'otadi: sahna san'ati yo'q joyda paydo bo'lishi uchun bir vaqtda matn, ijrochi va tomoshabin kerak bo'ladi. Uchalasi ham deyarli noldan shakllangani bu ishni murakkab qilgan va uning natijasi keyingi avlod uchun tayyor zamin bo'lib qolgan.