Horun ar-Rashid β Abbosiylar xalifaligining mashhur xalifasi
Horun ar-Rashid VIII-IX asrlarda Abbosiylar xalifaligini boshqargan va uning davri islom olamining oltin davri hisoblanadi. U "Ming bir kecha" ertaklariga ham kirgan.
Hayoti
Horun ar-Rashid 763-yil atrofida tug'ilgan va 786-yilda xalifa bo'ldi. U 809-yilgacha hukmronlik qildi.
Uning davri Abbosiylar xalifaligining eng qudratli pallasi hisoblanadi. Davlat hududi Shimoliy Afrikadan Markaziy Osiyogacha cho'zilgan edi.
Horun ar-Rashid 809-yilda, Xurosonga yurish chog'ida Tusda vafot etgan.
Bag'dod
Horun davrida Bag'dod dunyoning eng yirik shaharlaridan biriga aylandi.
Shahar savdo, hunarmandchilik va ilm markazi edi. Unda turli o'lkalardan kelgan savdogar va olimlar to'plangan.
Bu yuksalishning asosi iqtisod edi: xalifalik Hindiston, Xitoy va O'rta yer dengizi o'rtasidagi savdo yo'llarini nazorat qilardi va bu katta daromad keltirardi.
Barmakiylar
Horun davri boshqaruvida Barmakiylar oilasi katta o'rin tutgan. Bu oila kelib chiqishi bo'yicha Balxdan β hozirgi Afg'oniston hududidan edi.
Ular vazir lavozimini egallab, davlat ishlarini amalda boshqargan. Ularning davrida moliya tizimi tartibga solindi va ilm-fanga homiylik kuchaydi.
803-yilda Horun kutilmaganda Barmakiylarni hokimiyatdan chetlatdi va qatag'on qildi. Sabablari aniq emas β tarixchilar ularning haddan tashqari kuchayib ketganini asosiy izoh deb hisoblaydi.
Ilm-fanga homiylik
Horun davrida tarjima harakati kuchaydi: yunon, fors va hind asarlari arab tiliga o'girildi.
Bu ish keyinchalik uning o'g'li al-Ma'mun davrida "Bayt ul-hikma" markazining tashkil etilishiga olib keldi. Ya'ni islom olamidagi ilmiy yuksalishning poydevori aynan shu davrda qo'yilgan.
Diplomatiya
Horun Yevropa hukmdorlari bilan aloqa o'rnatgan.
Uning Karl Buyuk bilan elchilar almashgani manbalarda qayd etiladi. Rivoyatga ko'ra, u Karlga sovg'a sifatida fil yuborgan va bu Yevropada katta taassurot qoldirgan.
Bu aloqa siyosiy hisobga tayanardi: har ikki hukmdorning umumiy raqiblari bor edi.
Ming bir kecha
Horun ar-Rashid "Ming bir kecha" ertaklarida qahramon sifatida uchraydi.
Unda u tunda kiyimini almashtirib, oddiy odam qiyofasida shahar bo'ylab yurib, xalq ahvolini bilib oladigan adolatli hukmdor sifatida tasvirlanadi.
Bu adabiy obraz tarixiy Horundan ancha farq qiladi. Ammo aynan shu ertaklar tufayli uning nomi butun dunyoda tanilgan.
Merosi
Horun ar-Rashid davri islom sivilizatsiyasining oltin davri boshlanishi sifatida qaraladi.
Uning vafotidan keyin o'g'illari o'rtasida urush boshlandi va xalifalik asta-sekin markaziy hokimiyatini yo'qota boshladi.