Ibn Rushd β Arastu asarlarini Yevropaga qaytargan faylasuf
Kordovalik qozi Arastu asarlariga bir necha darajadagi sharh yozib, asl matnni tiklashga urindi. Kitoblari kuydirilib o'zi surgun qilingan, sharhlari esa lotin va ibroniy tiliga tarjima qilingan.
Hayoti
Ibn Rushd 1126-yilda Andalusiyaning Kordova shahrida tug'ilgan. Yevropada u Averroes nomi bilan tanilgan.
Oilasi qozilar sulolasidan edi; u ham qozi bo'lib ishlagan va tabiblik qilgan.
Umrining oxirida u ta'qibga uchradi: uning falsafiy qarashlari ruhoniylar orasida norozilik uyg'otdi, kitoblari kuydirildi va u surgun qilindi. Keyinchalik oqlangan bo'lsa-da, ko'p vaqt qolmagan edi.
Ibn Rushd 1198-yilda Marrakashda vafot etgan.
Arastu sharhlari
Ibn Rushdning asosiy ishi β Arastu asarlariga yozgan sharhlari.
U bu ishga umrining katta qismini bag'ishladi. Har bir asar uchun bir necha darajadagi sharh yozdi: qisqa xulosa, o'rtacha izoh va batafsil tahlil.
Uning maqsadi Arastuni to'g'ri tushunish edi. Undan oldingi mualliflar, jumladan Ibn Sino, Arastu falsafasiga o'z qo'shimchalarini kiritgan edi. Ibn Rushd bularni ajratib, asl matnni tiklashga urindi.
Shu sababli unga "Sharhchi" laqabi berilgan β o'rta asr Yevropa matnlarida u shunchaki shu nom bilan tilga olinardi va hamma kim haqida gap ketayotganini bilardi.
Falsafa va din
Ibn Rushdning markaziy masalasi β falsafa va din munosabati.
U bu ikkovi zid emasligini isbotlashga urindi. Uning fikricha, ular bir haqiqatga ikki yo'l bilan boradi: falsafa dalil orqali, din esa timsol orqali.
Ammo u muhim shart qo'ydi: falsafiy dalil hammaga emas, tayyorgarlikka ega kishilarga mo'ljallangan. Oddiy odam uchun diniy talqin yetarli.
U bu qarashni "Fasl ul-maqol" asarida bayon qilgan.
G'azzoliy bilan bahsi
Ibn Rushd faylasuflarni himoya qilib yozgan.
Undan oldin Abu Homid G'azzoliy "Tahofut ul-falosifa" β "Faylasuflarning parokandaligi" asarida falsafani keskin tanqid qilgan edi.
Ibn Rushd unga javoban "Tahofut at-tahofut" β "Parokandalikning parokandaligi" asarini yozdi. Bu ikki kitob islom falsafasi tarixidagi eng mashhur bahsni tashkil qiladi.
Yevropaga ta'siri
Ibn Rushd asarlari lotin va ibroniy tillariga tarjima qilindi.
Ularning ta'siri katta bo'ldi: Yevropa Arastu falsafasini ko'p jihatdan aynan shu sharhlar orqali qaytadan kashf etdi.
Bu Yevropa universitetlarida jiddiy bahs uyg'otdi. Foma Akvinskiy uning qarashlari bilan tortishgan, ammo ayni paytda undan foydalangan.
Dante uni "Ilohiy komediya"da hurmat bilan tilga oladi.
Merosi
Ibn Rushd taqdirida achchiq kinoya bor: u o'z olamida rad etilgan, ammo boshqa madaniyatda β Yevropada β chuqur ta'sir ko'rsatgan.
Uning ishlari orqali antik falsafa G'arbga qaytdi va bu keyingi intellektual rivojlanish uchun zamin bo'ldi.