Ibn Xaldun β sotsiologiya asoschisi hisoblanadigan tarixchi
Ibn Xaldun XIV asrda "Muqaddima" asarini yozib, jamiyat va davlatlarning qonuniyatlarini tahlil qildi. Ko'plab olimlar uni sotsiologiya fanining asoschisi deb biladi.
Hayoti
Ibn Xaldun 1332-yilda Tunisda tug'ilgan. Oilasi Andalusiyadan ko'chib kelgan zodagonlardan edi.
Uning hayoti notinch kechdi: u Shimoliy Afrika va Andalusiyaning turli hukmdorlari saroyida amaldor bo'lib ishladi, bir necha bor qamaldi va surgun qilindi.
Umrining oxirini Misrda o'tkazdi va 1406-yilda Qohirada vafot etdi.
Muqaddima
Ibn Xaldunning asosiy asari β "Kitob ul-ibar" nomli tarix kitobi. Uning kirish qismi "Muqaddima" deb ataladi va aynan shu qism uni mashhur qilgan.
"Muqaddima" oddiy kirish emas β bu mustaqil, hajmli asar. Unda muallif tarixni qanday yozish kerakligi haqidagi savolni qo'yadi va shundan butun bir nazariya chiqaradi.
Yangi yondashuv
Ibn Xaldundan oldingi tarixchilar odatda voqealarni ketma-ket bayon qilardi: qaysi hukmdor qachon taxtga chiqdi, qaysi jang bo'ldi.
Ibn Xaldun boshqa savol qo'ydi: nima uchun davlatlar ko'tariladi va nima uchun quladi? U bu jarayonda qonuniyat borligini aytdi.
U shuningdek manbani tanqid qilish zarurligini ta'kidladi: tarixchi eshitgan har bir rivoyatni yozib qo'ymasligi, uni mantiqqa va imkoniyatga solib ko'rishi kerak.
Asabiya
Ibn Xaldun nazariyasining markazida "asabiya" tushunchasi turadi. Uni jamoa birdamligi yoki ichki hamjihatlik deb tarjima qilish mumkin.
Uning fikricha, davlat kuchli asabiyaga ega guruh tomonidan tuziladi. Odatda bu cho'l yoki tog'dagi qattiq sharoitda yashagan, o'zaro mustahkam bog'langan jamoa bo'ladi.
Hokimiyatni qo'lga olgach, ular shaharga o'rnashadi va farovonlikka erishadi. Ammo aynan shu farovonlik ularning birdamligini yemiradi: keyingi avlodlar hashamatga o'rganadi, jang qilish qobiliyatini yo'qotadi.
To'rt avlod atrofida davlat zaiflashadi va uni yangi, kuchli asabiyaga ega guruh ag'daradi. Keyin sikl takrorlanadi.
Iqtisod
Ibn Xaldun iqtisod masalalarini ham tahlil qilgan.
U mehnat taqsimoti, narx shakllanishi va soliq stavkasining daromadga ta'siri haqida yozgan. Uning soliq haqidagi kuzatishi diqqatga sazovor: soliq juda oshirilsa, umumiy daromad kamayadi, chunki iqtisodiy faollik so'nadi.
Bu g'oyalar Yevropada bir necha asr keyin ishlab chiqilgan.
Temur bilan uchrashuvi
1401-yilda Damashq Amir Temur qo'shini tomonidan qamal qilinganda Ibn Xaldun shahar ichida edi.
U Temur bilan uchrashib, u bilan bir necha bor suhbatlashgan. Bu suhbatlarni o'zi yozib qoldirgan va bu Temur haqidagi noyob bevosita guvohlik hisoblanadi.
Merosi
Ibn Xaldun bugungi kunda sotsiologiya va tarix falsafasining asoschilaridan biri sifatida qaraladi.
Uning asari XIX asrda Yevropada qayta kashf etildi va katta qiziqish uyg'otdi. Ko'plab tadqiqotchilar uning yondashuvini zamonaviy ijtimoiy fanlarning erta namunasi deb baholaydi.