Is'hoqxon Ibrat β olti tilli lug'at tuzgan ma'rifatparvar
Is'hoqxon Ibrat To'raqo'rg'onda bosmaxona ochgan va olti tilli "Lug'ati sitta alsina" ni tuzgan. U "Tarixi Farg'ona" asari muallifi bo'lib, 1937-yilda qatag'on qurboni bo'lgan.
Hayoti
Is'hoqxon Ibrat 1862-yilda Namangan viloyatidagi To'raqo'rg'onda tug'ilgan.
U madrasada o'qigan, keyin uzoq safarga chiqqan: Hindiston, Afg'oniston, Arabiston, Misr va Turkiyada bo'lgan. Bu safar bir necha yil davom etgan.
Ibrat 1937-yilda qatag'on qurboni bo'lgan.
Safarning ta'siri
Ibratning safari uning butun keyingi faoliyatini belgilab berdi.
U turli o'lkalarda matbaa, maktab va matbuot qanday ishlashini ko'rdi. Hindistonda bir necha yil qolib, u yerda tillarni o'rgandi va bosmaxona ishi bilan tanishdi.
Vataniga qaytgach, ko'rganlarini joriy etishga kirishdi.
Bosmaxona
Ibrat To'raqo'rg'onda bosmaxona ochdi β bu Farg'ona vodiysidagi birinchi shaxsiy bosmaxonalardan biri edi.
O'sha davrda kitob asosan qo'lda ko'chirilar yoki chetdan keltirilardi. O'z bosmaxonasining bo'lishi mahalliy mualliflarga o'z asarini chiqarish imkonini berdi.
U yerda o'z kitoblarini va boshqa mualliflar asarlarini chop etdi.
Lug'ati
Ibratning eng mashhur ishi β "Lug'ati sitta alsina", ya'ni olti tilli lug'at.
Unda o'zbek, arab, fors, hind, rus va ingliz tillari qiyoslangan. Bu o'sha davr Turkistoni uchun g'ayrioddiy asar edi: mahalliy muallif tomonidan tuzilgan bunday keng qamrovli lug'at yo'q edi.
Lug'at amaliy maqsadda tuzilgan β savdo va muloqot uchun.
Tarix asari
Ibrat "Tarixi Farg'ona" asarini yozgan. Unda vodiy tarixi, xonliklar davri va rus istilosi bayon etilgan.
U shuningdek "Tarixi madaniyat" nomli asar qoldirgan. Bu ishlar mahalliy tarixnavislikning muhim namunalari hisoblanadi.
Qatag'on
1930-yillarda Ibrat ta'qibga uchradi. U keksa yoshda bo'lishiga qaramay hibsga olindi va 1937-yilda halok bo'ldi.
Merosi
Is'hoqxon Ibrat Turkiston ma'rifatparvarlarining o'ziga xos vakili hisoblanadi.
Uning tillarni bilishi va keng dunyoqarashi o'sha davr uchun noyob edi. Ma'rifatparvarlik harakati uchun bilimni tarqatish vositasi asosiy masala bo'lgan: kitob qanchalik ko'p nusxada chiqsa, u shunchalik keng o'quvchiga yetardi. Shu sababli maktab, matbaa va lug'at bir-birini to'ldiruvchi uch qadam sifatida qaralgan. Uning faoliyatida bu uch yo'nalish birga borgan va shu jihati bilan u shunchaki muallif emas, tashkilotchi sifatida ham eslanadi. Bunday ish natijasi darhol emas, keyingi avlodda ko'rinadi. To'raqo'rg'ondagi uy-muzeyi uning hayoti va faoliyatiga bag'ishlangan.