Jahon Otin Uvaysiy β Marg'ilonlik shoira va muallima
Uvaysiy XIX asrda yashagan o'zbek shoirasi bo'lib, Nodira bilan bir adabiy muhitda ijod qilgan. U qizlarga saboq bergan va o'z davrida muallima sifatida ham tanilgan.
Hayoti
Jahon Otin Uvaysiy 1781-yilda Marg'ilonda tug'ilgan. U ziyoli oilada voyaga yetgan β otasi va bobosi savodli kishilar bo'lgan.
Uning hayoti og'ir kechgan: eri erta vafot etgan va u farzandlarini yolg'iz o'zi tarbiyalagan.
Keyinchalik Nodira taklifi bilan Qo'qonga kelib, saroy adabiy muhitida faoliyat yuritgan. Uvaysiy 1845-yilda vafot etgan.
"Otin" unvoni
Uning nomidagi "otin" so'zi kasbini bildiradi: otin β qizlarga saboq beruvchi ayol muallim.
Bu o'sha davr uchun muhim vazifa edi. Rasmiy madrasalar faqat o'g'il bolalar uchun ochiq bo'lgan; qizlar esa uy sharoitida, otinlar qo'lida savod chiqargan.
Uvaysiy shu ish bilan shug'ullangan va bu unga adabiy muhitdagi o'rnini ham bergan.
Ijodi
Uvaysiy o'zbek tilida yozgan. Uning merosida g'azal, muxammas va boshqa she'riy shakllar uchraydi.
She'rlarining ohangi Nodiranikidan farq qiladi: unda hayotning og'irligi, yolg'izlik va kundalik tashvish ko'proq seziladi. Bu uning shaxsiy taqdiri bilan bog'liq deb izohlanadi.
U dostonlar ham yozgan; ular tarixiy va diniy syujetlarga tayanadi. Doston janri uzun hikoyani she'r bilan aytishga mo'ljallangan: voqea bosqichma-bosqich rivojlanadi, qahramon esa sinovlardan o'tadi. Bu shakl og'zaki eshitishga ham qulay bo'lgan.
Nodira bilan munosabati
Uvaysiy va Nodira do'st bo'lgan va bir-biriga she'riy javoblar yozgan.
Ularning yozishmalari o'zbek adabiyotida kamdan-kam uchraydigan hodisa: ikki ayol shoira bir-biri bilan adabiy bahs olib borgan va bu she'rlar saqlanib qolgan.
Bu munosabat Qo'qon adabiy muhitining qanday ishlaganini ko'rsatadi β u faqat saroy homiyligi emas, ijodkorlar o'rtasidagi jonli aloqa edi.
Merosi
Uvaysiy o'zbek adabiyotidagi birinchi yirik shoiralardan biri hisoblanadi.
Uning ijodi XIX asr Farg'ona vodiysidagi ayollar hayoti va ma'rifati haqida tasavvur beradi. Ayni paytda u shunchaki "ayol shoira" sifatida emas, davr adabiyotining to'la huquqli vakili sifatida o'rganiladi.
Marg'ilonda uning nomi bilan atalgan joylar mavjud; asarlari esa maktab dasturiga kiritilgan. Uy sharoitidagi ta'lim uzoq vaqt yozma iz qoldirmagan β shuning uchun bu ish bilan shug'ullangan ayollarning aksariyati nomsiz qolgan. Ijodi saqlanib qolgan shoira esa o'sha muhitni ichkaridan ko'rsatuvchi kam sonli manbalardan biriga aylanadi.