Jaloliddin Rumiy β "Masnaviy" muallifi, mavlaviya asoschisi
Jaloliddin Rumiy XIII asrda yashagan so'fiy shoir bo'lib, uning "Masnaviy" asari tasavvuf adabiyotining cho'qqisi hisoblanadi. Bugun u dunyoda eng ko'p o'qiladigan shoirlardan biri.
Hayoti
Jaloliddin Rumiy 1207-yilda Balxda β hozirgi Afg'oniston hududida tug'ilgan.
Oilasi mo'g'ul bosqini yaqinlashgani sababli g'arbga ko'chdi. Uzoq safardan keyin ular Kichik Osiyodagi Ko'nyoda o'rnashdi. "Rumiy" nisbasi shu hududdan olingan.
Otasi kabi u ham obro'li olim va mudarris bo'ldi. Rumiy 1273-yilda Ko'nyoda vafot etgan.
Shamsi Tabriziy
Rumiyning hayotidagi burilish 1244-yilda sodir bo'ldi: u Shamsi Tabriziy ismli darvesh bilan uchrashdi.
Bu uchrashuv uni butunlay o'zgartirdi. Obro'li mudarris darslarni tashlab, Shams bilan suhbatga berildi. Ular oylar davomida birga bo'ldi.
Shogirdlari va shahar ahli bundan norozi edi. Shams bir necha bor g'oyib bo'ldi va oxirida butunlay yo'qoldi β uning taqdiri aniq emas.
Bu yo'qotish Rumiyni shoirga aylantirdi. U ilgari she'r yozmagan; ayriliq dardidan she'riyat tug'ildi. Uning g'azallar to'plami "Devoni Shamsi Tabriziy" deb ataladi β u o'z asarini do'sti nomiga bag'ishlagan.
Masnaviy
Rumiyning asosiy asari β "Masnaviyi ma'naviy", olti kitobdan iborat ulkan doston.
U yigirma olti mingga yaqin baytdan iborat. Rumiy uni og'zaki aytgan, shogirdi Husomiddin Chalabiy esa yozib olgan.
Asarning tuzilishi o'ziga xos: unda ketma-ket syujet yo'q. Rumiy bir hikoya boshlaydi, uni to'xtatib boshqasiga o'tadi, so'ng qaytadi. Hikoyalar oddiy β hayvonlar, savdogarlar, dehqonlar haqida β ammo har biri ortida chuqur ma'no yotadi.
Sharq an'anasida "Masnaviy" Qur'ondan keyingi eng ko'p sharh yozilgan kitoblardan biri hisoblanadi.
Mavlaviya
Rumiy vafotidan keyin uning shogirdlari mavlaviya tariqatini shakllantirdi.
Tariqat aylanma raqs β samo bilan tanilgan. Darveshlar oq kiyimda, bir joyda aylanib zikr qiladi. Bu harakat ramziy ma'noga ega: u koinotdagi aylanishni va o'zlikdan chiqishni ifodalaydi.
Bu amaliyot bugungacha davom etadi va Turkiyada muhim madaniy meros sifatida saqlanadi.
Bugungi shuhrati
Rumiy XX asr oxiridan boshlab G'arbda ulkan mashhurlikka erishdi.
Uning she'rlari ingliz tiliga ko'plab tarjima qilindi va bir necha yil davomida u AQSHda eng ko'p sotilgan shoirlardan biri bo'ldi.
Bu tarjimalar tanqid ham qilinadi: ularning ko'pi erkin talqin bo'lib, asl matndagi islomiy zamin yo'qotilgan.
Merosi
Rumiy tasavvuf adabiyotining cho'qqisi hisoblanadi.
Ko'nyodagi maqbarasi yiliga millionlab kishini jalb qiladi. Uning asarlari o'zbek tiliga ham tarjima qilingan va Markaziy Osiyo tasavvuf an'anasiga chuqur ta'sir ko'rsatgan.