Kir Buyuk β Ahamoniylar imperiyasiga asos solgan shoh
Kir Buyuk miloddan avvalgi VI asrda dunyodagi eng katta imperiyani yaratdi. U zabt etilgan xalqlarga o'z dini va urf-odatini saqlash imkonini bergani bilan tanilgan.
Hayoti
Kir II miloddan avvalgi VI asrda yashagan. U kichik Anshan davlatining hukmdori edi.
Taxminan miloddan avvalgi 550-yilda u Midiyaga qarshi chiqib g'alaba qozondi β shu bilan uning yurishlari boshlandi.
Kir taxminan miloddan avvalgi 530-yilda Markaziy Osiyodagi ko'chmanchilarga qarshi jangda halok bo'lgan. Gerodot rivoyatiga ko'ra, uni massagetlar malikasi To'maris mag'lub etgan.
Imperiyaning yaratilishi
Kir yigirma yil ichida o'sha davrning eng katta imperiyasini tuzdi.
U Midiya, Lidiya va Bobilni bo'ysundirdi. Imperiya Kichik Osiyodan Markaziy Osiyogacha cho'zilgan β bu vaqtgacha bunday keng davlat mavjud emas edi.
Uning muvaffaqiyati faqat harbiy kuchda emas edi. U ko'p hollarda shaharlarni jangsiz oldi: mahalliy aholiga yon berish va'da qilib, ularni o'z tomoniga og'dirgan.
Boshqaruv usuli
Kirning eng muhim yangiligi β zabt etilgan xalqlarga munosabat.
Undan oldingi imperiyalar, ayniqsa Ossuriya, bo'ysundirilgan xalqlarni ko'chirish va ularning ibodatxonalarini vayron qilish yo'lini tutgan.
Kir boshqacha yo'l tanladi: u mahalliy dinlarga tegmadi, ibodatxonalarni saqladi, mahalliy zodagonlarni boshqaruvda qoldirdi.
Bu shunchaki olijanoblik emas, hisob edi: bosib olingan xalq qarshilik ko'rsatmasa, uni ushlab turish arzonroq tushardi.
Bobil va yahudiylar
Miloddan avvalgi 539-yilda Kir Bobilni oldi.
U yerda uzoq yillardan beri surgunda yashayotgan yahudiylar bor edi β ular Navuxodonosor davrida ko'chirilgan edi.
Kir ularga vataniga qaytish va Quddusdagi ibodatxonani qaytadan qurish imkonini berdi. Shu sababli u yahudiy muqaddas matnlarida β Ishayo kitobi va Ezrada β ijobiy tilga olinadi β bu g'ayrideyn hukmdor uchun kam uchraydigan hol.
Kir silindri
Bobil xarobalaridan topilgan loydan yasalgan silindrda Kirning shahar olingandan keyingi farmoni yozilgan.
Unda u ibodatxonalarni tiklashi va ko'chirilgan xalqlarni qaytarishi haqida aytiladi.
Bu buyum ba'zan "birinchi inson huquqlari hujjati" deb ataladi. Tarixchilar bu ta'rifga ehtiyot bilan qaraydi: matn o'z davri uslubida yozilgan siyosiy e'lon bo'lib, unga zamonaviy tushunchani yuklash to'g'ri emas. Shunga qaramay, uning ohangi o'sha davr uchun g'ayrioddiy.
Merosi
Kir Buyuk qadimgi dunyoning eng ta'sirli hukmdorlaridan biri hisoblanadi.
U yaratgan imperiya ikki asr yashadi va uni faqat Aleksandr Makedonskiy ag'dara oldi.
Uning boshqaruv usuli β mahalliy madaniyatni saqlab qolgan holda hukmronlik qilish β keyingi imperiyalar uchun namuna bo'lib xizmat qilgan.