Kulikovo jangi (1380) — Oltin O'rdaga qarshi rus g'alabasi
1380-yilda Moskva knyazi Dmitriy qo'shini Kulikovo dalasida Mamay kuchlarini yengdi — hal qiluvchi zarbani o'rmonda yashirilgan zaxira polk berdi. Ikki yildan keyin Moskva yondirildi.
Jang oldidan
Rus knyazliklari XIII asrdan beri Oltin O'rdaga soliq to'lab kelardi.
XIV asr o'rtalariga kelib Oltin O'rda ichki nizolardan zaiflashdi — bir necha yil ichida taxtda o'nlab xon almashdi.
Moskva esa aksincha kuchaydi: u soliq yig'ish huquqini olgan va shu orqali boyib borgan.
Temnik Mamay — amalda hokimiyatni tutgan sarkarda — Moskvani jazolash uchun yurish uyushtirdi.
Jang
1380-yilda Kulikovo dalasida — Don daryosi yaqinida — jang bo'ldi.
Rus qo'shinini Moskva knyazi Dmitriy boshqargan. U jangdan keyin "Donskoy" laqabini olgan.
Rivoyatga ko'ra, jang ikki pahlavonning yakkama-yakka kurashi bilan boshlangan — ikkalasi ham halok bo'lgan.
Rus qo'shini og'ir ahvolda edi va markazi deyarli yorilgan.
Hal qiluvchi paytda o'rmonda yashirilgan zaxira polk hujumga o'tdi. Bu kutilmagan zarba Mamay qo'shinini sindirdi.
Natijasi
G'alaba katta ma'naviy ahamiyatga ega bo'ldi: ikki asr davomida birinchi marta Oltin O'rda ochiq jangda yengildi.
Ammo amaliy natija cheklangan edi.
Mamay yengilgach, uning o'rniga To'xtamish keldi va u Oltin O'rdani birlashtirdi. 1382-yilda To'xtamish Moskvani egallab yondirdi.
Soliq to'lash yana tiklandi va u yana bir asr davom etdi.
Ahamiyati
Kulikovo harbiy natijadan ko'ra ramziy ma'noda muhim.
U hukmronlikdan xalos bo'lish mumkinligini ko'rsatdi va Moskvaning rus yerlari orasidagi yetakchiligini mustahkamladi.
Xalos bo'lish esa faqat 1480-yilda — Amir Temur Oltin O'rdani vayron qilganidan keyingi asrda — yuz berdi.
Markaziy Osiyo bilan bog'liqligi
Bu voqealar zanjiri Amir Temur bilan bevosita bog'lanadi.
Kulikovodan keyin To'xtamish hokimiyatni Temur yordami bilan qo'lga oldi. Keyin u homiysiga qarshi chiqdi.
Temur 1391 va 1395-yillardagi yurishlarda Oltin O'rda shaharlarini vayron qildi — bu davlatning tiklana olmasligiga sabab bo'ldi.
Ya'ni rus knyazliklarining xalos bo'lishi ko'p jihatdan Kulikovo emas, Terek jangining oqibati hisoblanadi.
Merosi
Kulikovo rus tarixnavisligida markaziy o'rin egallaydi.
Uning talqini davrga qarab o'zgargan — ba'zan diniy, ba'zan milliy ma'no berilgan. Zamonaviy tadqiqotchilar jangning miqyosi haqidagi an'anaviy raqamlarni ancha pasaytiradi. Harbiy jihatdan jang zaxirani qachon jangga kiritish masalasining namunasi sifatida ham keltiriladi: charchagan safga qo'shilgan tetik kuchning ta'siri sonidan ancha katta bo'ladi.