Mahmud az-Zamaxshariy β "Al-Kashshof" tafsiri muallifi
Xorazmlik az-Zamaxshariy arab tili va Qur'on tafsiri bo'yicha asarlar yozdi. Uning "Al-Kashshof" tafsiri til va balog'at tahlili bilan mashhur bo'lib, asrlar davomida o'qitilgan.
Hayoti
Mahmud az-Zamaxshariy 1075-yilda Xorazmning Zamaxshar qishlog'ida tug'ilgan.
U umri davomida ko'p safar qilgan: Buxoro, Bag'dod, Xuroson shaharlarida bo'lgan va Makkada uzoq yashagan. Shu sababli unga "Jorulloh" β ya'ni Ka'ba qo'shnisi laqabi berilgan.
Zamaxshariy 1144-yilda Urganchda vafot etgan.
Al-Kashshof
Zamaxshariyning eng mashhur asari β "Al-Kashshof" nomli Qur'on tafsiri.
Uning o'ziga xosligi yondashuvida. Ko'pchilik mufassirlar oyatni rivoyatlar orqali sharhlagan bo'lsa, Zamaxshariy asosiy e'tiborni tilga qaratdi: so'zning grammatik shakli, jumla tuzilishi, majoz va istioralar. U Qur'on matnining badiiy qurilishini tahlil qildi.
Bu usul asarga alohida qiymat berdi. Zamaxshariy aqidada mo''taziliy bo'lgan va tafsirda shu qarashlar sezilib turadi β shu sababli keyingi sunniy olimlar kitobni tanqid bilan o'qishgan. Ammo uning til tahlili shu qadar kuchli ediki, asar baribir madrasalarda asosiy manba bo'lib qoldi. Keyinchalik unga o'nlab sharh va tuzatmalar yozilgan.
Til bo'yicha asarlari
Zamaxshariy arab tilshunosligining yirik namoyandasi hisoblanadi.
"Asos al-balog'a" lug'ati so'zlarning ko'chma ma'nolarini ham izohlashi bilan ajralib turadi β bu o'sha davr lug'atchiligida yangilik edi. Lug'at odatda so'zning to'g'ri ma'nosini beradi; ko'chma ma'noni yozib qo'yish esa tilning tirik qatlamini qayd etish demakdir. Bunday yondashuv she'r va nasrni tushunishga bevosita yordam beradi.
"Muqaddimat ul-adab" esa arabcha-forscha lug'at bo'lib, arab tilini o'rganuvchilar uchun tuzilgan. Asar Xorazmshoh Otsizga bag'ishlangan va Markaziy Osiyoda keng tarqalgan.
Ish uslubi
Zamaxshariy o'z davrining bahsli olimlaridan biri edi: u fikrini ochiq bayon qilar, boshqa maktab vakillari bilan tortishishdan qochmasdi.
Manbalarda uning bir oyog'idan ayrilgani va yog'och oyoq bilan yurgani qayd etiladi. Shunga qaramay u uzoq safarlarni davom ettirgan.
Merosi
Zamaxshariy nomi arab tilshunosligi va tafsir ilmida mustahkam o'rin egallagan. Uning asarlari Markaziy Osiyodan Misrgacha bo'lgan madrasalarda o'qitilgan. Bir kitobning o'quv dasturida uzoq qolishi odatda ikki narsaga bog'liq: undan foydalanish qulayligi va uning atrofida shakllangan sharh an'anasi. Ba'zan matn bahsli o'rinlari uchun tanqid qilinsa ham, keyingi sharhlovchilar izohi bilan birga o'qitilishda davom etadi. Har avlod ustozi o'zi o'qigan matnni shogirdiga uzatgan va shu tariqa asar davom etgan.
Bu holat o'ziga xos: aqidasi ko'pchilik tomonidan qabul qilinmagan olimning asari faqat ilmiy kuchi tufayli asrlar davomida o'quv dasturida saqlanib qolgan.