Muqanna β arab hokimiyatiga qarshi qo'zg'olon ko'targan
Muqanna VIII asrda Movarounnahrda abbosiylar hokimiyatiga qarshi bir necha yil qo'zg'olon boshqargan. Tarafdorlari oq kiyim kiygani uchun harakat "oq kiyimlilar qo'zg'oloni" deb ham ataladi.
Hayoti
Muqannaning asl ismi Hoshim ibn Hakim bo'lgan. U Marv atrofida tug'ilgan va dastlab kigiz to'quvchi hunarmand bo'lgan deb hisoblanadi.
"Muqanna" β laqab bo'lib, "niqobdor" degan ma'noni beradi. U yuzini doim yashirib yurgan. Manbalarda bunga turli izoh beriladi: ba'zilari uni jangda jarohat olgan deydi, boshqalari niqobni obro' vositasi deb baholaydi.
Muqanna taxminan 783-yilda halok bo'lgan.
Qo'zg'olon
Qo'zg'olon 770-yillar o'rtasida Movarounnahrda boshlandi va bir necha yil davom etdi.
Uning sababi faqat diniy emas edi. Abbosiylar hokimiyati og'ir soliq yukini o'rnatgan, mahalliy dehqonlar esa yerdan ayrilib borardi. Qo'zg'olonga qo'shilganlarning ko'pchiligi aynan shu iqtisodiy ahvol tufayli chiqqan.
Muqanna tarafdorlari oq kiyim kiyib yurgani uchun harakat manbalarda "oq kiyimlilar qo'zg'oloni" deb ham ataladi.
Ta'limoti
Muqanna ta'limoti haqidagi ma'lumotlar asosan uning dushmanlari yozgan manbalardan olingan β shuning uchun ularga ehtiyotkorlik bilan qarash kerak.
Bu manbalarga ko'ra, u ilohiy kuch o'zida namoyon bo'lganini da'vo qilgan. Ta'limotida islomgacha bo'lgan mahalliy e'tiqodlar, jumladan mazdakiylik ta'siri sezilgan.
Harakatning ijtimoiy shiorlari orasida yer va mulkni qayta taqsimlash g'oyasi ham bo'lgan β bu uni oddiy aholi orasida mashhur qilgan.
Bostirilishi
Abbosiylar qo'zg'olonni jiddiy xavf deb bildi va unga qarshi katta kuch tashladi.
Kurash bir necha yil cho'zildi. Muqanna tarafdorlari tog'li hududlarga chekindi va qal'alarda mudofaa qildi.
Oxirida u Kesh atrofidagi qal'ada qurshovda qoldi. Rivoyatga ko'ra, taslim bo'lish o'rniga o'z joniga qasd qilgan.
Merosi
Muqanna qo'zg'oloni Markaziy Osiyoda arab hokimiyatiga qarshi ko'tarilgan eng yirik harakatlardan biri hisoblanadi.
U bostirilgan bo'lsa-da, mintaqadagi noroziligini ko'rsatdi va abbosiylarni mahalliy zodagonlar bilan murosaga borishga majbur qildi. Keyingi asrda Somoniylar davlatining paydo bo'lishi shu jarayonning davomi edi.
O'zbek tarixnavisligida Muqanna mustaqillik uchun kurash timsoli sifatida qaraladi. Bunday timsollar tarixiy shaxsning o'zidan ko'ra keyingi avlodlarning ehtiyojini ko'proq aks ettiradi. Manbalar kam va bir tomonlama bo'lgani sababli obraz bo'sh joylarni to'ldirish orqali shakllangan. Uning nomi adabiyot va san'atda ko'p bor aks etgan β Hamid Olimjonning "Muqanna" dramasi (1942-43) eng mashhurlaridan biri.