Mustafo Kamol Otaturk β zamonaviy Turkiya asoschisi
Otaturk Usmonlilar imperiyasi qulagach Turkiya Respublikasiga asos soldi va keng islohotlar o'tkazdi. Uning davrida alifbo, huquq va ta'lim tizimi butunlay o'zgardi.
Hayoti
Mustafo Kamol 1881-yilda Salonikada tug'ilgan. U harbiy ta'lim olgan va Usmonlilar armiyasida ofitser bo'lgan.
Birinchi jahon urushida Gallipoli mudofaasida nom chiqardi β u yerda usmonli qo'shini Antanta desantini to'xtatgan.
U 1938-yilda vafot etgan.
Mustaqillik urushi
Birinchi jahon urushidan keyin Usmonlilar imperiyasi mag'lub tomonda qoldi. G'olib davlatlar uning hududini bo'lishga kirishdi va Anadolining katta qismi ishg'ol qilindi.
Mustafo Kamol Anqarada qarshilik harakatini tashkil etdi va yangi majlis tuzdi. To'rt yillik urushdan keyin ishg'ol kuchlari chiqarildi.
1923-yilda Turkiya Respublikasi e'lon qilindi.
Islohotlar
Otaturk islohotlari juda keng qamrovli va tez o'tkazilgan.
Sultonlik, keyin xalifalik bekor qilindi. Davlat dunyoviy asosga o'tkazildi: shariat sudlari yopildi, Yevropa namunasidagi fuqarolik va jinoyat kodekslari qabul qilindi.
Ta'lim tizimi yagona qilindi, madrasalar yopildi. Ayollarga saylov huquqi berildi β bu ko'plab Yevropa davlatlaridan ham oldin bo'lgan.
Alifbo islohoti
Eng ko'zga ko'ringan o'zgarish β 1928-yilda arab yozuvidan lotin alifbosiga o'tish.
Bu qaror bir necha maqsad ko'zlagan: savodxonlikni oshirish va G'arbga yaqinlashish. Turk tili arab yozuviga to'liq mos kelmasdi, lotin alifbosi esa tovushlarni aniqroq ifodalardi.
O'tish tez o'tkazildi β bir necha oy ichida. Otaturkning o'zi doskaga yozib yurtni aylanib chiqqan.
Oqibati murakkab: savodxonlik sezilarli oshdi, ammo bir avlod ichida eski yozuvdagi butun adabiy meros oddiy o'quvchi uchun o'qib bo'lmaydigan holga keldi.
Til va ism
1934-yilda familiya joriy etildi β undan oldin turklarda familiya yo'q edi.
Majlis Mustafo Kamolga "Otaturk" β "turklar otasi" familiyasini berdi.
Til bo'yicha ham islohot o'tkazildi: arab va fors kelib chiqishiga ega so'zlar turkiy muqobillar bilan almashtirila boshlandi.
Baholanishi
Otaturk figurasi Turkiyada bugungacha markaziy o'rin tutadi va shu bilan birga bahs mavzusi.
Uning tarafdorlari islohotlarsiz Turkiya mustaqil zamonaviy davlat bo'la olmasligini aytadi. Tanqidchilar esa o'zgarishlarning tezligi va majburiy tusi, diniy hamda madaniy an'ananing keskin uzilishini ko'rsatadi.
Merosi
Otaturk zamonaviy Turkiyaning asoschisi sifatida qaraladi.
Uning nomi mamlakatdagi ko'plab muassasa va inshootlarga berilgan. Turkiya bilan O'zbekiston o'rtasidagi madaniy aloqalarda uning davridagi til va alifbo tajribasi ko'p muhokama qilinadi β O'zbekiston ham keyinchalik lotin alifbosiga o'tgan.