Nizomiy Ganjaviy β "Xamsa" an'anasini boshlagan shoir
Nizomiy Ganjaviy besh dostondan iborat "Xamsa" to'plamini yaratib, keyingi asrlar adabiyotiga namuna berdi. Navoiy ham o'z "Xamsa"sini unga javob tariqasida yozgan.
Hayoti
Nizomiy 1141-yil atrofida Ganja shahrida β hozirgi Ozarbayjon hududida tug'ilgan.
U saroy shoiri bo'lmagan. Butun umrini tug'ilgan shahrida o'tkazgan va hukmdorlarning taklifini rad etgan. Bu tanlov uning ijodiga erkinlik bergan.
Nizomiy 1209-yil atrofida vafot etgan.
Xamsa
Nizomiyning merosi besh dostondan iborat va u "Xamsa" β ya'ni "Beshlik" deb ataladi.
Birinchisi "Maxzan ul-asror" β axloqiy-falsafiy doston. Keyin "Xusrav va Shirin", "Layli va Majnun", "Haft paykar" va "Iskandarnoma" keladi.
Bu beshlik tasodifiy to'plam emas β u yaxlit tizim sifatida qabul qilingan va keyingi shoirlar uchun sinov mezoniga aylandi.
An'ananing tug'ilishi
Nizomiyning adabiyot tarixidagi eng katta ta'siri shu bilan bog'liq: undan keyin "Xamsa" yozish o'ziga xos imtihonga aylandi.
Shoir o'z mahoratini isbotlash uchun aynan shu besh syujetga qaytishi va ularni o'zicha qayta talqin qilishi kerak edi. Bu taqlid emas β bahs edi: kim syujetni chuqurroq ocha oladi?
Xusrav Dehlaviy fors tilida, Alisher Navoiy esa turkiy tilda "Xamsa" yozdi. Navoiy uchun bu alohida ma'noga ega edi: u turkiy tilning fors tilidan kam emasligini aynan shu sinovda isbotladi.
Ya'ni o'zbek adabiyotidagi eng yirik asar Nizomiy boshlagan an'ananing davomi hisoblanadi.
Layli va Majnun
"Layli va Majnun" Nizomiyning eng mashhur dostoni.
Syujet arab og'zaki ijodidan olingan: yigit qizni shu qadar sevadiki, aqldan ozadi va cho'lga chiqib ketadi.
Nizomiy bu oddiy hikoyani falsafiy darajaga ko'tardi. Uning Majnuni shunchaki oshiq emas β u dunyoviy sevgidan ilohiy sevgiga o'tgan inson timsoli.
Doston o'nlab tillarda qayta yozilgan va Sharq adabiyotining eng tarqalgan syujetlaridan biriga aylangan.
Ayol obrazlari
Nizomiy ijodining diqqatga sazovor tomoni β ayol qahramonlarning kuchli tasvirlanishi.
"Xusrav va Shirin" dostonida Shirin oddiy ma'shuqa emas: u aqlli, mustaqil qaror qabul qiladigan va ba'zan erkak qahramondan ustun turadigan shaxs.
Bu o'sha davr adabiyoti uchun kam uchraydigan yondashuv edi.
Merosi
Nizomiy fors tilidagi doston janrining eng buyuk ustasi sifatida qaraladi.
Uning asarlari miniatyura san'atining asosiy mavzusi bo'lgan. Ganjadagi maqbarasi Ozarbayjonda muhim yodgorlik hisoblanadi.
O'zbek adabiyotidagi ta'siri esa bevosita: Navoiysiz o'zbek adabiyotini tasavvur qilib bo'lmagani kabi, Nizomiysiz Navoiyning "Xamsa"si ham bo'lmasdi.