Nodira β Qo'qon adabiy muhitini shakllantirgan shoira
Asl ismi Mohlaroyim bo'lgan Nodira o'zbek va fors tillarida she'r yozgan hamda Qo'qon saroyiga shoirlarni to'plagan. Eri Umarxon vafotidan keyin davlat ishlarini boshqargan.
Hayoti
Nodiraning asl ismi Mohlaroyim edi. U 1792-yilda Andijonda tug'ilgan.
Qo'qon xoni Umarxonga turmushga chiqqan va xonlikning madaniy hayotida markaziy o'rin egallagan. Eri vafotidan keyin, o'g'li yosh bo'lgani uchun, u amalda davlat ishlarini boshqargan.
Nodira 1842-yilda halok bo'lgan.
Shoira sifatida
Nodira o'zbek va fors tillarida she'r yozgan. U "Nodira", "Komila" va "Maknuna" taxalluslarini ishlatgan.
Uning ijodida asosan g'azal janri ustun. Mavzular an'anaviy: sevgi, ayriliq, sadoqat. Ammo ularda ayol nigohidan yozilgan kechinma seziladi β bu o'sha davr adabiyoti uchun kam uchraydigan hol edi.
Uning devoni saqlanib qolgan va o'zbek klassik adabiyotining muhim qismi hisoblanadi.
Adabiy muhit
Nodiraning tarixdagi o'rni faqat o'z she'rlari bilan cheklanmaydi.
U Qo'qonda adabiy muhit shakllantirdi: saroyga shoirlarni to'pladi, ijodkorlarga homiylik qildi. Uning atrofida Uvaysiy va Mahzuna kabi shoiralar faoliyat yuritgan.
Bu holat diqqatga sazovor: XIX asr Markaziy Osiyosida bir vaqtning o'zida bir necha ayol shoira ijod qilgan adabiy doira mavjud bo'lgan va uning markazida Nodira turgan.
Davlat ishlari
Umarxon vafotidan keyin Nodira o'g'li Madalixon nomidan davlatni boshqarishda faol qatnashdi.
Uning davrida Qo'qonda madrasa va masjidlar qurilgan, obodonchilik ishlari olib borilgan. U vaqf mulklarini tartibga solish bilan ham shug'ullangan.
Halokati
1842-yilda Buxoro amiri Nasrulloxon Qo'qonni egalladi.
Amir xonlik oilasi a'zolarini qatl ettirdi. Nodira ham shu qatorda halok bo'ldi.
Bu voqea Markaziy Osiyo xonliklari o'rtasidagi urushlarning shafqatsizligini ko'rsatuvchi eng ko'p eslanadigan lavhalardan biri bo'lib qoldi.
Merosi
Nodira o'zbek adabiyotidagi eng mashhur shoiralardan biri hisoblanadi.
Uning nomi bilan ko'chalar, maktablar va madaniyat muassasalari atalgan. Qo'qondagi maqbarasi ziyoratgohga aylangan.
Uning hayoti adabiyot va san'atda ko'p bor aks etgan β shoira va davlat arbobi sifatidagi ikki qirrasi bu obrazni alohida qiziqarli qilgan. Homiylik o'sha davrda adabiyotning yashash sharti edi: shoirga vaqt, qog'oz va tinch muhit kerak bo'lgan, bularni esa saroy ta'minlardi. Shuning uchun adabiy muhitning gullashi ko'pincha ayni bir homiyning faoliyatiga bog'liq bo'lib qolar va u ketgach so'nar edi. Nodira misolida homiy va ijodkor bir kishida birlashgan.