Qozizoda Rumiy β Ulug'bek rasadxonasining bosh olimi
Bursada tug'ilgan Qozizoda Rumiy Samarqandga kelib, Ulug'bek madrasasida bosh mudarris bo'lgan va rasadxona ishlarida qatnashgan. Uning sharhlari madrasalarda darslik sifatida ishlatilgan.
Hayoti
Qozizoda Rumiyning asl ismi Salohiddin Muso edi. U XIV asr oxirida Kichik Osiyoning Bursa shahrida tug'ilgan.
Nomidagi "Rumiy" nisbasi kelib chiqishini bildiradi: o'sha davrda Kichik Osiyo musulmon manbalarida "Rum" deb atalardi. "Qozizoda" esa oilasidagi qozilik an'anasiga ishora qiladi.
Yoshligida u ilm izlab sharqqa yo'l oldi va Samarqandga keldi. Bu qaror uning butun hayotini belgilab berdi β u umrining qolgan qismini shu shaharda o'tkazdi va 1436-yil atrofida vafot etdi.
Samarqandga kelishi
Qozizoda Samarqandga Temur davrida kelgan va keyinchalik Ulug'bek atrofidagi ilmiy doiraning markaziy siymosiga aylandi.
Uning shahar ilmiy hayotidagi o'rni ikki tomonlama edi. U bir vaqtning o'zida ham Ulug'bekning ustozi, ham uning hamkori bo'lgan. Manbalarda hukmdorning unga alohida hurmat ko'rsatgani qayd etiladi β Ulug'bek uni "ustozim" deb atagan.
Bu munosabat rasadxonaning ishlashida muhim rol o'ynadi: yosh hukmdorning ilmiy qarorlari tajribali olim maslahati bilan qabul qilingan.
Madrasadagi faoliyati
Qozizoda Ulug'bek madrasasida bosh mudarris bo'lgan.
U yerda faqat diniy fanlar emas, matematika va astronomiya ham o'qitilardi. Qozizodaning darslari shu yo'nalishning asosini tashkil qilgan.
Uning shogirdlari orasida Ali Qushchi ham bor β keyinchalik u Ulug'bek jadvalini Usmonlilar davlatiga olib borgan va shu bilan asarning saqlanib qolishini ta'minlagan.
Ilmiy asarlari
Qozizodaning asarlari asosan sharh janrida yozilgan.
Bu o'sha davr ilmiy an'anasining odatiy shakli edi: olim mavjud klassik asarni olib, unga izoh yozar va shu izoh orqali o'z fikrini bayon qilardi. Sharh β ko'chirma emas, mustaqil ilmiy ish hisoblanardi.
Uning geometriya va astronomiya bo'yicha sharhlari madrasalarda uzoq vaqt darslik sifatida ishlatilgan. Ular Usmonlilar davlatida ham keng tarqalgan.
Rasadxonadagi ishi
Qozizoda rasadxona qurilishi va kuzatish ishlarining tashkiliy tomonida qatnashgan.
U G'iyosiddin Koshiy bilan birga ishlagan. Bu ikkovi Samarqand maktabining eng tajribali mutaxassislari edi va jadval ustidagi ishning dastlabki bosqichi ularning zimmasida bo'lgan.
Ikkalasi ham jadval tugagunga qadar vafot etdi β ishni Ali Qushchi yakunlagan.
Merosi
Qozizoda Rumiy Samarqand astronomiya maktabining shakllanishida asosiy o'rin tutgan.
Uning taqdiri o'sha davr ilm dunyosining bir xususiyatini ko'rsatadi: olim tug'ilgan yerida qolmasdi β u ilm markazi qayerda bo'lsa, o'sha yerga borardi. Bursada tug'ilgan kishi Samarqandda ishlagani, shogirdi esa Istanbulga qaytgani shu harakatning misoli.
Uning qabri Samarqanddagi Shohi Zinda majmuasida joylashgan.