Saadiy Sheroziy β "Guliston" va "Bo'ston" muallifi
Saadiy Sheroziy o'ttiz yilcha safarda yurib, turli tabaqadagi odamlarni ko'rgan. Uning nasr va she'r aralashmasidan iborat "Guliston" asari Sharq maktablarida asrlar davomida darslik bo'lgan.
Hayoti
Saadiy 1210-yil atrofida Eronning Sheroz shahrida tug'ilgan.
U Bag'dodda ta'lim olgan, so'ng uzoq safarga chiqqan. Bu safar o'ttiz yilcha davom etgan: u Arabiston, Suriya, Kichik Osiyo, Misr va Hindistonda bo'lgan.
Bu yillar tasodifan emas, mo'g'ul bosqini tufayli cho'zilgan β u vataniga qaytish imkoni bo'lmagani uchun yurgan.
Saadiy umrining oxirida Sherozga qaytdi va 1291-yil atrofida shu yerda vafot etdi.
Safarning ta'siri
Saadiy ijodining o'ziga xosligi uning hayot tajribasidan kelib chiqadi.
U saroyda o'tirib yozmagan. Uzoq safarda turli tabaqadagi odamlarni ko'rgan: savdogar, darvesh, qaroqchi, amaldor, qul. Rivoyatga ko'ra, u hatto salibchilar qo'lida asir ham bo'lgan.
Shu sababli uning asarlaridagi odamlar jonli va real. U insonni ideallashtirmaydi β uning qahramonlari ham yaxshi, ham ayyor bo'lishi mumkin.
Guliston
"Guliston" β "Gulzor" degan ma'noni beradi va 1258-yilda yozilgan.
Asar nasr va she'rning aralashmasidan iborat: qisqa hikoya aytiladi, so'ng undan chiqadigan xulosa she'r bilan beriladi.
Hikoyalar mavzusi keng: podshohlar odobi, darveshlar hayoti, qanoat, sevgi, qarilik, tarbiya.
Kitobning kuchi ohangida. Saadiy nasihat qiladi, lekin quruq va zerikarli emas β u hazil, kinoya va kutilmagan burilishlardan foydalanadi.
"Guliston" Sharq maktablarida asrlar davomida darslik bo'lgan: u bir vaqtda ham fors tilini o'rgatgan, ham axloq bergan.
Bo'ston
"Bo'ston" bir yil oldin, 1257-yilda yozilgan va butunlay she'riy shaklda.
Unda adolat, saxovat, kamtarlik kabi fazilatlar hikoyalar orqali tushuntiriladi. Ohangi "Guliston"ga qaraganda ko'tarinkiroq.
Mashhur satrlari
Saadiyning insonlar birligi haqidagi satrlari eng ko'p keltiriladigan misralaridan hisoblanadi. Ularda butun insoniyat bir tananing a'zolariga qiyoslanadi: biri og'risa, qolgani ham tinch tura olmaydi.
Bu satrlar keng tarqalgan va turli tillarga tarjima qilingan.
Merosi
Saadiy fors adabiyotining uch buyuk siymosidan biri sifatida qaraladi β Firdavsiy va Hofiz bilan bir qatorda.
Uning asarlari o'zbek tiliga ham tarjima qilingan va Markaziy Osiyo madrasalarida uzoq vaqt o'qitilgan. Bir kitobning bir vaqtda til darsligi va axloq qo'llanmasi bo'lishi o'sha davr ta'lim tizimiga xos edi: fanlar hozirgidek qat'iy ajratilmagan. Matn yodlanar, so'ng ustoz uni sharhlab berardi. Sherozdagi maqbarasi ziyoratgoh hisoblanadi.