So'fi Olloyor β madrasalarda asrlar davomida o'qilgan shoir
So'fi Olloyorning "Sabot ul-ojizin" asari Markaziy Osiyo maktablarida ikki asrdan ortiq darslik sifatida ishlatilgan. U diniy bilimni turkiy tilda she'r orqali yetkazgan.
Hayoti
So'fi Olloyor 1644-yilda hozirgi Samarqand viloyati hududida tug'ilgan.
U Buxoroda ta'lim olgan va bir muddat davlat xizmatida β bojxona ishida ishlagan. Keyinchalik bu ishni tashlab, tasavvuf yo'liga kirgan.
Rivoyatga ko'ra, uning hayotidagi burilish shu xizmat davrida sodir bo'lgan: u odamlardan haq undirish ishining adolatsizligini anglab, undan voz kechgan.
So'fi Olloyor 1721-yilda vafot etgan.
Sabot ul-ojizin
Uning eng mashhur asari β "Sabot ul-ojizin", turkiy tilda yozilgan she'riy asar.
Unda islom aqidasi, ibodat qoidalari va axloq masalalari bayon etilgan. Asar oddiy o'quvchiga qaratilgan: tili sodda, vaznli va yodlashga qulay.
Aynan shu xususiyat unga uzoq umr berdi. Kitob Markaziy Osiyo maktablarida ikki asrdan ortiq asosiy darsliklardan biri bo'lgan β bolalar savod chiqargach, shu asarni yodlagan.
Nima uchun she'r
Asarning she'riy shaklda yozilgani tasodif emas.
O'sha davrda kitob kam va qimmat edi, o'qituvchi esa har doim ham yetarli emasdi. She'r bu muammoni yengillashtirardi: vaznli matn yodda oson qolar va og'zaki uzatilishi mumkin edi.
Ya'ni So'fi Olloyor diniy bilimni tarqatishning eng amaliy usulini tanlagan.
Boshqa asarlari
Uning "Maslak ul-muttaqin" nomli asari fors tilida yozilgan va hajman kattaroq.
Bundan tashqari unga bir qator she'riy va nasriy asarlar nisbat beriladi. Ularning aksariyati bir mavzu atrofida: insonning axloqiy tarbiyasi va ma'naviy poklanishi.
Ta'siri
So'fi Olloyor asarlari Markaziy Osiyo bilan cheklanmadi. Ular Volga bo'yi tatarlari, boshqirdlar va boshqa turkiy xalqlar orasida ham keng tarqalgan.
XIX asrda kitob toshbosma usulida ko'p marta chop etilgan β bu uning qanchalik talabgir bo'lganini ko'rsatadi.
Merosi
So'fi Olloyorning tarixdagi o'rni adabiy mahorat bilan emas, ta'sir doirasi bilan belgilanadi.
Bir necha avlod Markaziy Osiyo aholisi islom asoslarini aynan uning kitobi orqali o'rgangan. Bu jihatdan u mintaqadagi eng ko'p o'qilgan mualliflardan biri hisoblanadi. Darslik maqomiga ega bo'lgan kitob adabiy baholashdan boshqa o'lchov talab qiladi: uning ta'siri o'quvchilar sonida va necha avlod uni yodlaganida ko'rinadi. Shu o'lchov bilan qaralganda uning o'rni mintaqa madaniy va ma'rifiy tarixida sezilarli darajada katta.