Sokrat β savol berish orqali o'rgatgan faylasuf
Sokrat hech narsa yozmagan, ammo G'arb falsafasining yo'nalishini belgilagan. U savol berish usuli bilan suhbatdoshini o'z qarashini tekshirishga majbur qilgan.
Hayoti
Sokrat miloddan avvalgi 470-yil atrofida Afinada tug'ilgan. Otasi haykaltarosh, onasi doya bo'lgan.
U harbiy xizmatda bo'lgan va bir necha jangda qatnashgan. Umrining katta qismini Afina ko'chalari va maydonlarida odamlar bilan suhbatlashib o'tkazgan.
Sokrat miloddan avvalgi 399-yilda qatl etilgan.
Hech narsa yozmagan
Sokratning o'ziga xosligi shundaki, u birorta ham asar qoldirmagan.
Biz u haqida bilganimiz shogirdlari, ayniqsa Platon va Ksenofont yozganlaridan olingan.
Bu jiddiy muammo tug'diradi: Platon dialoglarida Sokrat qaysi joyda haqiqiy fikrni aytadi, qaysi joyda Platonning o'z qarashini ifodalaydi? Bu savolga aniq javob yo'q va u "Sokrat muammosi" deb ataladi.
Usuli
Sokratning usuli savol berishga qurilgan.
U hech qachon o'zini bilimdon deb ko'rsatmasdi. Aksincha, u suhbatdoshdan o'rganmoqchi bo'lgandek savol berardi: adolat nima? jasorat nima? go'zallik nima?
Suhbatdosh javob berardi. Sokrat esa yana savol berardi β va bu savollar javobdagi ziddiyatni ochib tashlardi. Oxirida suhbatdosh o'zi bilmasligini tan olishga majbur bo'lardi.
Bu usul onasining kasbi bilan qiyoslanadi: doya bola tug'dirmaydi, tug'ilishga yordam beradi. Sokrat ham bilim bermaydi β u odamning o'zidan bilimni chiqarishga urinadi.
"Bilaman-ki, hech narsa bilmayman"
Sokratga nisbat beriladigan bu ibora uning qarashini ifodalaydi.
Rivoyatga ko'ra, orakul uni Afinadagi eng dono kishi deb aytgan. Sokrat buni tekshirish uchun dono hisoblangan kishilar bilan suhbatlashib chiqqan.
Xulosasi shu bo'lgan: ular ham bilmaydi, ammo bilaman deb o'ylaydi. U esa hech bo'lmasa bilmasligini biladi β donolik shu ekan.
Sudi
Miloddan avvalgi 399-yilda Sokrat sudga tortildi.
Ayblov: shahar xudolarini tan olmaslik va yoshlarni buzish.
Asl sabab siyosiy bo'lgan deb hisoblanadi. Afina urushda yengilgan va og'ir davrni boshdan kechirayotgan edi; Sokratning ba'zi shogirdlari esa shaharga zarar keltirgan siyosatchilar bo'lgan.
Sud uni o'limga hukm qildi. Do'stlari qochishni tashkil qilishni taklif qilgan, u rad etgan: qonunga bo'ysunishni tanlagan.
U zaharli o'simlik damlamasini ichib vafot etdi.
Merosi
Sokrat G'arb falsafasining burilish nuqtasi hisoblanadi.
Undan oldingi faylasuflar asosan tabiat haqida o'ylagan. Sokrat e'tiborni insonga qaratdi: qanday yashash kerak, adolat nima, fazilat nima.
Uning shogirdi Platon, uning shogirdi esa Aristotel edi β G'arb falsafasining butun keyingi yo'li shu zanjirdan boshlanadi.