Sosoniylar davlati β Rimga teng kelgan imperiya
Parfiyani ag'dargan sulola zardushtiylikni davlat diniga aylantirdi va Ktesifonni poytaxt qildi. 636-yilda Qodisiya jangidagi mag'lubiyatdan keyin davlat bir necha yil ichida yo'q bo'ldi.
Tashkil topishi
Sosoniylar davlati III asrda tuzildi.
U Parfiya davlatini ag'dargan va o'zini Ahamoniylar merosxo'ri deb e'lon qilgan.
Bu da'vo siyosiy ma'noga ega edi: sulola qadimgi shonli o'tmish bilan bog'lanishni ko'zlagan.
Rim bilan raqobat
Sosoniylar to'rt asr davomida Rim, keyin Vizantiya bilan urushdi.
Bu ikki imperiya o'sha davr dunyosining ikki qutbi edi.
Urushlar hech qanday tomonga uzil-kesil g'alaba bermadi. Chegara oldinga-orqaga siljib turdi.
Milodiy 260-yilda sosoniylar rim imperatorini asirga oldi β bu Rim uchun misli ko'rilmagan sharmandalik edi.
Zardushtiylik
Sosoniylarda zardushtiylik davlat dini edi.
Undan oldingi Parfiya davrida din masalasi erkinroq bo'lgan.
Sosoniylar ruhoniylar tabaqasini kuchaytirdi va boshqa dinlarni cheklab qo'ydi.
Avesto matnlari shu davrda to'planib yozib olingan.
Ktesifon
Poytaxt Ktesifon Dajla bo'yida joylashgan edi.
U davrning eng katta shaharlaridan biri bo'lgan.
Undagi Toqi Kisro nomli saroy ravog'i bugungacha qisman saqlangan β u pishiq g'ishtdan qurilgan eng katta ravoq hisoblanadi.
Madaniyat
Sosoniylar davri fors madaniyatining muhim bosqichi.
San'atda β kumush idishlar, toshga o'yilgan relyeflar, mato naqshlari.
Ular keyinchalik islom san'atiga ta'sir ko'rsatdi.
Gundishopur shahrida ilmiy markaz bo'lgan: u yerda tibbiyot o'qitilardi va yunon hamda hind asarlari tarjima qilinardi.
Bu tajriba keyinchalik Bag'doddagi tarjima harakatiga namuna bo'ldi.
Boshqaruv
Sosoniylar tartibli davlat tuzilmasini yaratdi: devon tizimi, soliq va yer ro'yxati.
Bu tuzilma arab fathidan keyin ham saqlandi β yangi hokimiyat uni o'zlashtirdi.
Ya'ni islom xalifaligining boshqaruv usuli ko'p jihatdan sosoniy merosiga tayanadi.
Zaiflashuv
VII asr boshiga kelib davlat og'ir ahvolda edi.
Vizantiya bilan uzoq urush xazinani bo'shatgan.
Saroyda taxt uchun kurash bir necha yil davom etdi β qisqa vaqtda o'nlab hukmdor almashdi.
Yakuni
636-yilda Qodisiya jangida sosoniy qo'shini arab lashkaridan yengildi.
Poytaxt tez orada olindi.
Davlat bir necha yil ichida butunlay yo'q bo'ldi. Oxirgi shoh sharqqa qochib, u yerda halok bo'ldi.
Bu Vizantiyadan farq qildi: Vizantiya viloyatlarini yo'qotgan bo'lsa-da, davlat sifatida saqlandi. Sosoniylar esa butunlay yo'qoldi.
Merosi
Sosoniylar davri Eronning islomgacha bo'lgan so'nggi mustaqil davri hisoblanadi.
Fors tili va madaniyati saqlanib qoldi va keyinchalik islom sivilizatsiyasining muhim qismiga aylandi.
Firdavsiy "Shohnoma"si aynan shu meros bilan bog'liq β u sosoniylar davri xotirasini saqlab qolgan.