Tan sulolasi β Xitoyning eng ochiq davri
Poytaxt Chananda fors savdogarlari, sug'd karvonboshilari va hind rohiblari yonma-yon yashagan. U Tszetyan xitoy tarixida rasman imperator unvonini olgan yagona ayol bo'lgan.
Boshlanishi
Tan sulolasi VII asr boshida hokimiyatga keldi.
Undan oldingi Suy sulolasi qisqa umr ko'rdi β u Buyuk kanalni qurdi, ammo qurilish va urushlar aholini charchatdi.
Tan o'sha meros ustiga qurildi va uni yaxshiroq boshqardi.
Chanan
Poytaxt Chanan o'z davrining eng yirik shahri bo'lgan deb hisoblanadi.
U aniq to'g'ri burchakli reja asosida qurilgan: kvartallar shaxmat taxtasi kabi bo'lingan.
Shaharda fors savdogarlari, sug'd karvonboshilari, turkiy jangchilar, hind rohiblari yashardi.
Turli din erkin amal qilardi: buddizm, nasroniylikning sharq shakli, zardushtiylik, keyinchalik islom.
Sug'dlar
Markaziy Osiyodan chiqqan sug'dlar Tan davrida savdoning asosiy vositachisi edi.
Ular Ipak yo'li bo'ylab koloniyalar tuzgan va xitoy manbalarida tez-tez tilga olinadi.
Sug'd tili o'sha davrda savdo lingua franca'si vazifasini bajarardi.
Bu bugungi O'zbekiston hududi bilan Xitoy o'rtasidagi eng jonli aloqa davri.
U Tszetyan
Xitoy tarixida rasman imperator unvonini olgan yagona ayol β U Tszetyan.
U saroyga oddiy maqomda kirdi va bosqichma-bosqich oliy hokimiyatgacha ko'tarildi.
An'anaviy xitoy tarixnavisligi uni qattiq tanqid qiladi, ammo bu baholarga ehtiyotkorlik bilan qarash kerak: ular ayol hukmdorni qabul qilmaydigan muhitda yozilgan.
Boshqaruv natijalari bo'yicha uning davri barqaror bo'lgan.
She'riyat
Tan davri xitoy she'riyatining cho'qqisi deb ataladi.
Li Bay va Du Fu β bu davr shoirlari. Ularning she'rlari bugungacha maktabda yodlanadi.
She'r yozish qobiliyati davlat imtihonining qismi edi β bu adabiyotni saroy hayotining markaziga qo'ydi.
Talas jangi
751-yilda Talas daryosi bo'yida β bugungi Qirg'iziston hududida β Tan qo'shini arab qo'shinidan yengildi.
Jangning oqibati harbiy emas, madaniy bo'ldi.
Rivoyatga ko'ra, asirga tushgan xitoylik hunarmandlar qog'oz ishlab chiqarish sirini oshkor qilgan va Samarqand qog'oz markaziga aylangan.
Bu hikoyaning tafsilotlari bahsli, ammo qog'ozning g'arbga aynan shu yo'nalishda tarqalgani aniq.
Tanazzuli
755-yilda An Lushan qo'zg'oloni boshlandi.
U bostirildi, ammo davlat undan to'liq tiklana olmadi. Aholi katta yo'qotish ko'rdi, markaziy nazorat susaydi.
X asr boshida sulola qulab, mamlakat yana bo'linib ketdi.
Merosi
Tan davri Xitoy uchun ochiqlik namunasi sifatida eslanadi.
Yaponiya va Koreya davlat tuzilishini aynan shu davrda Xitoydan o'zlashtirgan.