Turk xoqonligi β Xitoydan Vizantiyagacha cho'zilgan davlat
552-yilda jujanlarga qarshi isyondan tug'ilgan xoqonlik Mo'g'ulistondan Qora dengizgacha cho'zilgan. Undan qolgan O'rxun bitiklari turkiy tildagi eng qadimiy yozma yodgorlik hisoblanadi.
Tashkil topishi
Turk xoqonligi 552-yilda tuzilgan.
Turkiy qabilalar avval jujanlarga tobe edi. Ular isyon ko'tarib, o'z davlatini tuzdi.
Qisqa vaqt ichida xoqonlik ulkan hududni egalladi.
Miqyosi
Xoqonlik Mo'g'ulistondan Qora dengizgacha cho'zilgan.
Bu tasavvur qilish qiyin masofa: davlat Xitoy chegarasidan Vizantiya chegarasigacha yetgan.
Uning kuchi ko'chmanchi otliq qo'shinda edi.
Ipak yo'li
Xoqonlik Ipak yo'lining katta qismini nazorat qilardi.
Bu ularni jahon savdosidagi muhim kuchga aylantirdi.
Ular sug'diy savdogarlar bilan yaqin hamkorlik qildi: turklar yo'lni himoya qilar, sug'diylar savdo yuritardi.
Bu ittifoq ikkala tomon uchun ham foydali edi.
Diplomatiya
Xoqonlik keng diplomatik aloqa yuritgan.
Ular Vizantiyaga elchi yuborgan β maqsad Eronga qarshi ittifoq tuzish edi. Sabab savdo: sosoniylar ipak savdosini nazorat qilib, vositachilik qilardi.
Xitoy bilan ham munosabat murakkab bo'lgan: goh urush, goh sulh va nikoh ittifoqlari.
Bu diqqatga sazovor: ko'chmanchi davlat murakkab xalqaro siyosat yuritgan.
Bo'linish
VI asr oxirida xoqonlik ikkiga bo'lindi: Sharqiy va G'arbiy.
Sabab masofa edi: bunday katta hududni bir markazdan boshqarish deyarli imkonsiz bo'lgan.
Ikkala qism ham keyinchalik Xitoy bosimi ostida qoldi.
VII asr oxirida β 682-yilda β Ikkinchi Turk xoqonligi tiklandi.
O'rxun bitiklari
Xoqonlikning eng qimmatli merosi β O'rxun bitiklari.
Bu Mo'g'ulistondagi toshlarga o'yilgan yozuvlar. Ular VIII asrga oid.
Ular turkiy tildagi eng qadimiy yozma yodgorlik hisoblanadi.
Matnlar Kultegin va Bilga xoqon sharafiga bitilgan.
Ularning mazmuni diqqatga sazovor: unda faqat maqtov emas, o'z-o'zini tanqid ham bor. Xoqon o'z xalqiga murojaat qilib, birlikni saqlashga chaqiradi va o'tmish xatolarini eslatadi.
Yozuv 1893-yilda daniyalik olim Vilgelm Tomsen tomonidan o'qilgan.
Din va madaniyat
Turklarda Tangri e'tiqodi keng tarqalgan edi.
Xoqonlik hududida boshqa dinlar ham mavjud bo'lgan: buddizm, manixeylik, nasroniylikning sharqiy tarmog'i.
Markaziy Osiyoga ta'siri
Xoqonlik davri mintaqada turkiy tilning tarqalishida muhim bosqich bo'ldi.
Undan oldin bu yerda asosan eroniy tillar β sug'd, xorazmiy, baqtriy tillari gapirilardi.
Turkiy tilning ustun bo'lishi asrlar davomida kechgan jarayon β xoqonlik uning boshlanish nuqtalaridan biri.
Merosi
Turk xoqonligi turkiy xalqlar tarixidagi birinchi yirik davlat hisoblanadi.
"Turk" atamasining o'zi shu davlat nomidan keng tarqalgan.
O'rxun bitiklari esa turkiy xalqlar yozma tarixining boshlanish nuqtasi bo'lib qolgan.