Xammurapi β qonunlari eng to'liq saqlangan qadimgi shoh
Bobil shohi Xammurapi miloddan avvalgi XVIII asrda qonunlar to'plamini toshga o'ydirib qoldirdi. Bu hujjat qadimgi huquq tarixining eng muhim manbalaridan biri.
Hayoti
Xammurapi miloddan avvalgi XVIII asrda yashagan va Bobil shahri hukmdori edi.
U taxtga chiqqanda Bobil Mesopotamiyadagi ko'plab shahar-davlatlardan biri, hatto eng kuchlisi ham emas edi.
Uzoq yillik urush va diplomatiya natijasida u butun Mesopotamiyani birlashtirdi. Xammurapi miloddan avvalgi 1750-yil atrofida vafot etgan.
Qonunlar to'plami
Xammurapining nomi birinchi navbatda uning qonunlari bilan bog'liq.
To'plam ikki yarim metrli bazalt ustunga o'yib yozilgan. Unda ikki yuz sakson beshga yaqin modda bor.
Ustunning yuqorisida Xammurapi quyosh va adolat xudosi Shamash oldida turgan holda tasvirlangan β bu qonunlarning ilohiy manbasini ko'rsatish uchun qilingan.
Ustun 1901-yilda arxeologlar tomonidan topilgan va hozir Luvr muzeyida saqlanadi.
Mazmuni
Qonunlar juda amaliy masalalarni qamraydi: savdo, qarz, ijara, nikoh, meros, tabiblik haqi, quruvchining javobgarligi, qullar maqomi.
Eng mashhur qoidasi β "ko'zga ko'z" tamoyili. Agar biror kishi boshqasining ko'zini ko'r qilsa, uning ham ko'zi ko'r qilinardi.
Bugungi nazardan bu shafqatsiz ko'rinadi. Ammo o'sha davr uchun bu chegaralash edi: u qasos miqdorini zararga tenglashtirdi. Undan oldin bitta jarohat uchun butun oila qirilishi mumkin bo'lgan.
Tabaqalar
Qonunlarning muhim xususiyati β jazoning ijtimoiy mavqega bog'liqligi.
Bir xil jinoyat uchun jazo aybdor va jabrlanuvchining tabaqasiga qarab o'zgarardi. Erkin kishiga qilingan zarar qulga qilingan zarardan qattiqroq jazolanardi.
Bu qadimgi jamiyatning tuzilishini aniq ko'rsatadi.
Nima uchun muhim
Xammurapi qonunlari dunyodagi birinchi qonun to'plami emas β undan oldin ham namunalar bo'lgan.
Ammo u eng to'liq saqlangani va eng keng qamrovli bo'lgani uchun huquq tarixining asosiy manbai hisoblanadi.
Uning ahamiyati yana bir narsada: qonunlar ochiq joyga, hamma ko'radigan qilib qo'yilgan. Bu yozuvning o'zida aytiladi β maqsad kuchli kuchsizni ezmasligi va har kim o'z huquqini bilishi edi.
Merosi
Xammurapi qonunlari qadimgi Yaqin Sharq huquqiga uzoq ta'sir ko'rsatgan.
Ustun matni to'liq saqlangani uchun qadimgi huquq tafakkurini o'rganishda qulay manba hisoblanadi. Uni o'qish talabaga huquq tushunchasining qanchalik uzoq tarixga ega ekanini ko'rsatadi: javobgarlik, qarz va meros masalasi allaqachon yozma tarzda qo'yilgan edi.