Yozuvning paydo bo'lishi — tarixdagi eng muhim ixtiro
Yozuv miloddan avvalgi IV ming yillik oxirida Mesopotamiyada ombor hisobi uchun paydo bo'ldi. Eng qadimgi matnlar she'r emas — qancha arpa va necha qo'y berilgani haqidagi hisobotlar.
Tarixiy sharoit
Yozuv miloddan avvalgi IV ming yillik oxirida Mesopotamiyada paydo bo'lgan.
O'sha davrda shaharlar o'sib borardi. Ibodatxona va saroy omborlarida katta miqdorda don, mol va mato saqlanardi.
Muammo shu edi: bularni yodda saqlab bo'lmasdi. Kim qancha topshirdi, kim qancha oldi, kim qarzdor — bu ma'lumot to'planib borar va xotira yetmasdi.
Boshlanishi
Yozuvdan oldin hisob uchun loydan yasalgan kichik belgilar ishlatilgan.
Har bir belgi ma'lum narsani bildirardi: bittasi qo'y, boshqasi bir o'lchov don.
Ular loy idishga solinib, ustiga muhr bosilardi. Ichkarida nima borligini bilish uchun idishni sindirish kerak edi — shuning uchun tashqarisiga ham belgi bosila boshladi.
Keyin oddiy fikr paydo bo'ldi: agar belgi tashqarida bo'lsa, ichkaridagi toshchalar nimaga kerak?
Shu bilan loy taxtachadagi yozuv tug'ildi.
Nima uchun muhim
Bu tafsilot diqqatga sazovor: yozuv adabiyot yoki din uchun emas, buxgalteriya uchun yaratilgan.
Eng qadimgi matnlar she'r emas — ular ombor hisobotlari: qancha arpa, necha qo'y, kimga berildi.
Adabiyot, qonun va tarix ancha keyin keldi.
Mixxat
Yozuv shakli materialdan kelib chiqdi.
Mesopotamiyada tosh va papirus yo'q edi, loy esa ko'p edi. Ho'l loyga qamish uchi bilan bosilganda xanjarsimon iz qolardi.
Shu sababli yozuv "mixxat" deb ataladi.
Vaqt o'tib belgilar soddalashdi: dastlab ular chizma edi, keyin shartli belgiga aylandi.
Keyingi qadam
Muhim burilish — belgining narsa emas, tovushni ifodalashi.
Bu rebus tamoyiliga o'xshaydi: agar belgi biror so'zni bildirsa, uni shu tovushga ega boshqa so'z uchun ham ishlatish mumkin.
Shu bilan mavhum tushunchalarni yozish imkoni tug'ildi — ularni rasm bilan chizib bo'lmasdi.
Boshqa markazlar
Yozuv bir necha joyda mustaqil paydo bo'lgan: Mesopotamiya, Misr, Xitoy va Markaziy Amerika.
Bu muhim: bu tasodifiy ixtiro emas — o'xshash sharoitda odamlar o'xshash yechimga kelgan.
Ahamiyati
Yozuv bilan tarix boshlanadi — undan oldingi davr "tarixgacha" deb ataladi.
Uning ta'siri chuqur: bilim endi bir kishining xotirasi bilan cheklanmasdi. U to'planib, avloddan avlodga o'tardi.
Davlat boshqaruvi, qonun, fan va adabiyot — bularning barchasi yozuvsiz mumkin emas edi.
Merosi
Bugungi alifbolarning ko'pi bitta ildizga borib taqaladi — finikiy yozuviga, u esa proto-sinay yozuvi orqali Misr ierogliflariga borib taqaladi.
Ya'ni ombor hisobi uchun o'ylab topilgan tizim besh ming yildan keyin ham ishlab turibdi.