Yuliy Tsezar β Rimda yakka hokimga aylangan sarkarda
Sakkiz yillik Galliya urushidan keyin Tsezar Rubikon daryosini kesib o'tdi va Pompeyni Farsal jangida yengdi. Uning taqvim islohoti XVI asrgacha, ba'zi joylarda esa XX asrgacha ishlatilgan.
Hayoti
Yuliy Tsezar miloddan avvalgi 100-yil atrofida Rimda, zodagon oilada tug'ilgan.
U siyosatchi sifatida yo'lini bosqichma-bosqich bosib o'tdi: turli lavozimlarni egallab, xalq orasida obro' orttirdi.
Tsezar miloddan avvalgi 44-yilda o'ldirilgan.
Galliya urushi
Miloddan avvalgi 58-yilda Tsezar Galliya noibi bo'ldi va u yerda sakkiz yillik urush olib bordi.
Urush natijasida bugungi Fransiya hududidagi qabilalar bo'ysundirildi. Bu Rimga katta hudud va boylik keltirdi.
Tsezar bu urushni o'zi tasvirlab yozgan β "Galliya urushi haqida qaydlar" asari bugungacha lotin tilini o'rganishda o'qiladi. Uning uslubi sodda va aniq; u o'zi haqida uchinchi shaxsda yozadi.
Asar shu bilan birga siyosiy hujjat edi: u Rimdagi jamoatchilikni Tsezar tarafiga og'dirish uchun yozilgan.
Rubikon
Miloddan avvalgi 49-yilda senat Tsezardan qo'shinni tarqatishni talab qildi.
U rad etdi va qo'shini bilan Rubikon daryosini kesib o'tdi β bu qonun bo'yicha davlatga qarshi chiqish demak edi.
Shu qadam bilan fuqarolar urushi boshlandi. "Rubikonni kesib o'tish" iborasi keyinchalik qaytib bo'lmaydigan qaror ma'nosida ishlatila boshlandi.
Fuqarolar urushi
Tsezar asosiy raqibi Pompeyni Farsal jangida yengdi.
U keyin Misrga bordi β o'sha yerda Kleopatra bilan uchrashgan va uni taxtga o'tqazishga yordam bergan.
Miloddan avvalgi 45-yilga kelib u yakka hokimga aylandi va o'zini umrbod diktator deb e'lon qildi.
Islohotlari
Tsezar qisqa hokimiyat davrida bir qancha islohot o'tkazdi.
Eng uzoq ta'sir qilgani β taqvim islohoti. Undan oldingi Rim taqvimi chalkash edi va mavsumlarga mos kelmasdi. Tsezar quyosh taqvimini joriy etdi.
Bu taqvim "yulian taqvimi" deb ataladi va u XVI asrgacha, ba'zi joylarda esa XX asrgacha ishlatilgan. Iyul oyi uning nomidan olingan.
O'ldirilishi
Miloddan avvalgi 44-yilning mart oyida bir guruh senator uni senat majlisida o'ldirdi.
Fitnachilarning maqsadi respublikani saqlash edi: ular Tsezar shohlikni tiklamoqchi deb hisoblardi.
Natija teskari bo'ldi. Uning o'limidan keyin yangi fuqarolar urushi boshlandi va undan uning vorisi Oktavian g'olib chiqdi. Respublika tiklanmadi β o'rniga imperiya keldi.
Merosi
Tsezar nomi hokimiyat ramziga aylandi: nemis "kayzer" va rus "tsar" so'zlari uning ismidan kelib chiqqan.
Uning taqdiri respublikaning imperiyaga aylanishi jarayonining markaziy hodisasi sifatida o'rganiladi.