Zama jangi (mil. av. 202) β Ssipion Gannibalni yengdi
Miloddan avvalgi 202-yilda Ssipion Zama yonida Gannibalni mag'lub etdi. Bu jang ikkinchi puni urushini yakunlab, Rimni O'rta yer dengizining hukmdoriga aylantirdi.
Jang oldidan
Gannibal o'n besh yildan ortiq Italiyada edi va Rim uni yenga olmasdi.
Rim sarkardasi Ssipion boshqacha yechim topdi: Gannibalni Italiyada quvish o'rniga, Afrikaga desant tushirib Karfagenning o'ziga hujum qildi.
Bu ish berdi. Karfagen Gannibalni chaqirib olishga majbur bo'ldi β u vataniga qaytishi kerak edi.
Fillar masalasi
Gannibal qo'shinida ko'p jang fillari bor edi.
Ssipion ularga qarshi maxsus tayyorgarlik ko'rdi.
Odatda rim safi zich bo'lardi. Ssipion esa bo'linmalarni koridor qoldirib joylashtirdi β ular oldindan qaralganda bir butun saf bo'lib ko'rinardi.
Fillar hujum qilganda askarlar chetga surildi va fillar bo'sh yo'lakdan o'tib ketdi. Ular ortdan otildi.
Ba'zi fillar shovqindan cho'chib orqaga qaytdi va karfagen safini buzdi.
Otliqlar
Jangdagi hal qiluvchi omil otliqlar bo'ldi.
Kanna jangida Gannibalning ustunligi aynan otliqlarda edi β u Numidiya otliqlaridan foydalangan.
Zamada holat teskari o'girildi: Ssipion numidiyalik hukmdorni o'z tomoniga og'dirgan edi. Endi eng yaxshi otliqlar Rim tomonida turdi.
Jang
Piyoda saflar to'qnashdi va uzoq kurashdi. Gannibalning tajribali askarlari qattiq qarshilik ko'rsatdi.
Hal qiluvchi paytda rim va numidiya otliqlari dushman otliqlarini quvib yuborgach, qaytib kelib karfagen qo'shinini orqadan urdi.
Ya'ni Ssipion Kannadagi tamoyilni Gannibalning o'ziga qarshi qo'lladi.
Natijasi
Karfagen taslim bo'ldi.
Sulh shartlari og'ir edi: u flotidan deyarli butunlay ayrildi, katta tovon to'lashi va Rim ruxsatisiz urush olib bormasligi shart qilindi.
Karfagen mintaqaviy kuch bo'lishdan to'xtadi.
Ahamiyati
Zama jangi Rimni O'rta yer dengizining asosiy kuchiga aylantirdi.
Undan keyin unga teng raqib qolmadi. Keyingi asrlarda Rim butun havzani bo'ysundirdi.
Karfagen esa ellik yildan keyin, uchinchi puni urushida butunlay yo'q qilindi.
Ikki sarkarda
Rivoyatga ko'ra, Gannibal va Ssipion keyinchalik uchrashgan.
Ssipion so'radi: kim eng buyuk sarkarda? Gannibal Aleksandrni, keyin Pirrni nomladi, uchinchi o'ringa o'zini qo'ydi.
Ssipion hayron bo'ldi: agar meni yengganingda-chi? Gannibal javob berdi: unda men Aleksandrdan ham yuqori bo'lardim.
Merosi
Zama harbiy tarixda o'rganish va moslashishning misoli sifatida qaraladi: Ssipion o'z ustozidan β Gannibaldan β o'rganib, uni yenggan.