Abdulla Qodiriy β o'zbek romanchiligiga asos solgan yozuvchi
Abdulla Qodiriy "O'tkan kunlar" bilan o'zbek adabiyotidagi birinchi romanni yaratdi va jonli xalq tiliga tayangan nasr uslubini shakllantirdi. U 1938-yilda qatl etilib, 1956-yilda oqlangan.
Hayoti
Abdulla Qodiriy 1894-yilda Toshkentda tug'ilgan. Oilasi kambag'al edi; u yoshligida savdo do'konida ishlagan.
Dastlab an'anaviy maktabda, keyin rus-tuzem maktabida o'qigan. Ikki xil ta'lim olgani uning keyingi ijodiga ta'sir qildi: u ham klassik Sharq adabiyotini, ham yangi Yevropa nasrini bilardi.
Qodiriy 1938-yilda qatl etilgan.
O'tkan kunlar
Qodiriyning asosiy asari β "O'tkan kunlar" romani. U 1920-yillar o'rtasida bosilgan.
Bu o'zbek adabiyotidagi birinchi roman hisoblanadi. Undan oldin o'zbek nasri asosan hikoya, ertak va dostonlardan iborat edi; yirik hajmli, ko'p qatlamli syujetga ega asar yozilmagan.
Roman XIX asr Qo'qon xonligi davrida kechadi. Otabek va Kumushning sevgi tarixi orqali muallif butun bir davrni β xonliklar o'rtasidagi urushlar, saroy fitnalari va jamiyatdagi eskirgan tartiblarni ko'rsatadi.
Qodiriy shu bilan ikki ishni bir vaqtda bajardi: yangi janr yaratdi va o'z xalqining yaqin o'tmishini badiiy tahlil qildi.
Uslubi
Qodiriy tili o'zbek nasrining namunasi hisoblanadi.
U og'ir kitobiy iboralardan qochib, jonli xalq tiliga tayandi. Qahramonlar bir-biridan nutqi bilan farq qiladi β bu o'sha davr uchun yangilik edi.
Uning ikkinchi romani "Mehrobdan chayon" ham shu yo'nalishda yozilgan va Xudoyorxon davri saroy hayotini tasvirlaydi.
Hajviy ijodi
Qodiriy "Kalvak Mahzumning xotira daftaridan" kabi hajviy asarlar ham yozgan va "Mushtum" jurnalida ishlagan.
Uning hajvi keskin edi: u eskilik sarqitlarini ham, yangi tuzumdagi byurokratiyani ham masxara qilardi. Bu keyinchalik unga qarshi ishlatildi.
Qatag'on
1937-yilda Qodiriy hibsga olindi. Unga "millatchilik" va "sovet tuzumiga qarshi faoliyat" ayblovi qo'yildi.
1938-yilda u otib tashlandi. O'sha yili Cho'lpon va Fitrat ham qatl etildi β bir necha oy ichida o'zbek adabiyotining uch asosiy siymosi yo'q qilindi.
Qodiriy 1956-yilda oqlangan.
Merosi
Qodiriy zamonaviy o'zbek nasrining asoschisi sifatida qaraladi. "O'tkan kunlar" bugungacha eng ko'p o'qiladigan o'zbek romanlaridan biri bo'lib qolmoqda.
Asar bir necha bor sahnalashtirilgan va ekranlashtirilgan. Toshkentda yozuvchi nomi bilan bog' va ko'chalar atalgan. Birinchi roman maqomi asarga alohida o'rin beradi: undan keyingi yozuvchilar uchun u qiyoslash nuqtasi bo'lib qoladi va janr tarixi shu matndan boshlab hisoblanadi.