Qo'qon xonligi β Farg'ona vodiysining davlati
Ming urug'idan chiqqan sulola tuzgan xonlik XIX asr boshida Toshkent va Turkistonni ham o'z ichiga oldi. Umarxon saroyida Nodira, Uvaysiy va Mahzuna ijod qilgan adabiy doira shakllandi.
Tashkil topishi
Qo'qon xonligi XVIII asr boshida Farg'ona vodiysida shakllandi.
Uni ming urug'idan chiqqan sulola tuzdi.
Dastlab bu kichik bek edi β u Buxoro amirligidan asta-sekin mustaqil bo'ldi.
Kuchayishi
XIX asr boshida xonlik tez kengaydi.
Uning hududi vodiydan tashqariga chiqdi: Toshkent, Chimkent, Turkiston va shimoldagi dasht hududlari qo'shildi.
Bir muddat u mintaqadagi eng kuchli davlatlardan biri bo'ldi.
Sababi qulay joylashuv: vodiy unumdor, aholi zich, savdo yo'llari o'tadi.
Iqtisod
Qo'qon Xitoy bilan savdoda muhim o'rin egalladi β karvon yo'llari Qashqarga borardi.
Vodiyda hunarmandchilik rivojlangan: ipak, mato va qog'oz ishlab chiqarilardi.
Marg'ilon ipagi mashhur edi va u bugungacha shu nom bilan tanilgan.
Adabiy muhit
Xonlik madaniy jihatdan sezilarli iz qoldirdi.
Umarxon davrida Qo'qon adabiy markazga aylandi.
Uning rafiqasi Nodira shoira va homiy edi β u atrofiga ijodkorlarni to'pladi.
Uvaysiy va Mahzuna kabi shoiralar shu muhitda ijod qildi.
Bu diqqatga sazovor: bir vaqtning o'zida bir necha ayol shoira faoliyat yuritgan adabiy doira mavjud bo'lgan. Bu o'sha davr Sharqida kam uchraydigan hol.
Ichki beqarorlik
Xonlik tarixi notinch edi.
O'troq aholi va ko'chmanchi qabilalar o'rtasida doimiy ziddiyat bor edi.
Saroyda guruhlar hokimiyat uchun kurashardi. Xon tez-tez almashardi.
Xudoyorxon bir necha bor taxtga chiqib, bir necha bor ag'darilgan.
1842-yilda Buxoro amiri Nasrullo Qo'qonni egallab, xonlik oilasini qatl ettirdi β Nodira ham shunda halok bo'ldi.
Qulashi
XIX asr o'rtasida Rossiya imperiyasi shimoldan siljib keldi.
1865-yilda Toshkent olindi va xonlik hududining katta qismini yo'qotdi.
Xudoyorxonning og'ir soliq siyosati keng qo'zg'olonga sabab bo'ldi. U 1875-yilda qochib ketdi.
Qo'zg'olon Rossiya uchun bahona bo'ldi: 1876-yilda xonlik butunlay tugatildi.
Boshqalardan farqi
Qo'qonning taqdiri Buxoro va Xivadan farq qildi.
Ular protektorat sifatida saqlandi β nomigagina bo'lsa ham davlat bo'lib qoldi.
Qo'qon esa butunlay yo'q qilindi. Hududi Turkiston general-gubernatorligiga Farg'ona viloyati sifatida kiritildi.
Merosi
Xudoyorxon saroyi 1870-yillarda qurilgan va bugungi kunda muzey sifatida ishlaydi.
Qo'qon adabiy maktabi esa o'zbek adabiyoti tarixining muhim bobi bo'lib qolgan.