Abdurauf Fitrat — jadid mutafakkiri va tilshunos

Hayoti

Abdurauf Fitrat 1886-yilda Buxoroda tug'ilgan.

U Buxoro madrasasida o'qigan, so'ng Istanbulda ta'lim olgan. Turkiyadagi yillar unga katta ta'sir ko'rsatdi — u yerda u yangi siyosiy va madaniy g'oyalar bilan tanishdi.

Fitrat 1938-yilda qatl etilgan.

Jadid sifatida

Fitrat jadidchilik harakatining eng kuchli qalamkashlaridan biri edi.

Uning "Munozara" asari o'sha davrda katta shov-shuvga sabab bo'ldi. Unda buxorolik mudarris va yevropalik sayyoh o'rtasidagi bahs tasvirlanadi. Bahs davomida an'anaviy ta'limning ojizligi ochiladi.

Usul qiziq: Fitrat to'g'ridan-to'g'ri tanqid qilmaydi, balki ikki qarashni to'qnashtiradi va o'quvchining o'zini xulosaga olib keladi.

"Hind sayyohi bayonoti" asarida ham shunga o'xshash yo'l tutilgan — chetdan kelgan kishining ko'zi bilan Buxoro tartiblari tasvirlanadi.

Siyosiy faoliyati

Fitrat Buxoro amirligidagi islohot harakatida qatnashgan va shu sababli ta'qibga uchragan.

Amirlik ag'darilgach, u Buxoro Xalq Respublikasida yuqori lavozimlarda ishladi — maorif nozirligi shular jumlasidan. U ta'lim tizimini qayta qurish bilan shug'ullandi.

Keyinchalik siyosatdan chetlatildi va ilmiy ishga o'tdi.

Olim sifatida

Fitratning ilmiy merosi keng.

U o'zbek tili grammatikasi, adabiyot tarixi va aruz vazni bo'yicha asarlar yozdi. Klassik adabiyot namunalarini to'plab, nashrga tayyorladi — Navoiy, Mashrab va boshqa shoirlarning merosi bo'yicha ishlari muhim hisoblanadi.

Shuningdek, u o'zbek musiqasi, xususan maqom nazariyasi bo'yicha tadqiqot olib borgan.

Uning ishlari o'zbek filologiyasining shakllanishida asos bo'lib xizmat qildi. Filologiya yangi shakllanayotgan paytda dastlabki ish og'ir bo'ladi: atama tanlanishi, manba to'planishi va tasnif tuzilishi kerak. Keyingi tadqiqotchi esa shu tayyor zaminda, tortishuvsiz ishlay boshlaydi.

Qatag'on

1930-yillarda Fitrat "millatchilik" ayblovi bilan ta'qib ostiga olindi.

1937-yilda hibsga olindi va 1938-yilda otib tashlandi. Uning asarlari taqiqlandi, nomi esa o'nlab yillar davomida tilga olinmadi.

Fitrat 1950-yillar oxirida oqlangan, asarlari esa faqat mustaqillikdan keyin to'liq nashr etila boshlangan.

Merosi

Fitrat o'zbek madaniyati tarixidagi eng ko'p qirrali siymolardan biri: u yozuvchi, dramaturg, siyosatchi, tilshunos va musiqashunos edi.

Uning taqdiri jadid avlodining umumiy taqdirini aks ettiradi — ular ma'rifat uchun kurashgan, keyin esa o'zlari qo'llab-quvvatlagan yangi tuzum tomonidan yo'q qilingan.