Abu Rayhon Beruniy β Yer radiusini o'lchagan qomusiy olim
Beruniy astronomiya, geodeziya, mineralogiya va tarix sohalarida ishlagan. U tog' cho'qqisidan turib Yer radiusini o'lchagan va Hindiston haqida davrining eng xolis asarini yozgan.
Hayoti
Abu Rayhon Beruniy 973-yilda Xorazmning Kot shahrida tug'ilgan. Yoshligidanoq astronomik kuzatishlar bilan shug'ullangan.
Hayoti notinch davrga to'g'ri keldi: u bir necha bor saroy almashinuvi va urushlar sabab yashash joyini o'zgartirishga majbur bo'ldi. Umrining keyingi qismi G'azna hukmdori Mahmud saroyida o'tdi β u yerga o'z ixtiyori bilan bormagan bo'lsa-da, aynan shu davrda eng yirik asarlarini yozdi.
Beruniy 1048-yilda vafot etgan. Yoshligida u Ibn Sino bilan xat orqali bahslashgan; bu yozishmalar saqlanib qolgan va ikki olimning tabiat haqidagi qarashlaridagi farqni ko'rsatadi.
Yer o'lchovi
Beruniyning eng mashhur ishlaridan biri β Yer radiusini o'lchash usuli. U tog' cho'qqisiga chiqib, ufq chizig'ining pastga og'ish burchagini o'lchagan va tog' balandligini bilgan holda geometriya yordamida Yer radiusini hisoblab chiqqan.
Usulning nozikligi shundaki, u katta masofani piyoda o'lchashni talab qilmasdi. Undan oldingi olimlar meridian yoyini yerda qadamlab o'lchashgan β bu og'ir va xatoga moyil ish edi. Beruniyga esa bitta burchak va bitta balandlik yetarli bo'ldi. Natija bugungi ma'lumotga juda yaqin chiqqan.
Hindiston haqidagi asar
Beruniy Mahmud G'aznaviyning Hindiston yurishlari chog'ida bu o'lkada uzoq vaqt bo'ldi, sanskrit tilini o'rgandi va mahalliy olimlar bilan suhbatlashdi.
Natijada "Tahqiq mo li-l-Hind" asari yozildi. Unda hind dini, falsafasi, matematikasi va urf-odatlari bayon etilgan. Asarning qimmati uslubida: Beruniy hind qarashlarini rad etish yoki masxara qilish o'rniga, ularni manbalar asosida qanday bo'lsa shundayligicha yetkazishga harakat qilgan. U o'z xulosasini mahalliy matnlardan keltirilgan iqtiboslar bilan asoslagan. Bu o'rta asr adabiyotida kam uchraydigan yondashuv.
Boshqa asarlari
"Al-osor al-boqiya" turli xalqlarning taqvimlari va sanoq tizimlarini qiyoslaydi. "Qonuni Mas'udiy" esa astronomiya bo'yicha yirik qomusiy asar.
Beruniy mineralogiya bilan ham shug'ullangan: u o'nlab metall va qimmatbaho toshlarning solishtirma og'irligini yuqori aniqlikda o'lchab chiqqan. Shuningdek, u Yerning o'z o'qi atrofida aylanishi mumkinligini jiddiy muhokama qilgan va bu farazni matematik jihatdan rad etib bo'lmasligini ta'kidlagan β garchi uni yakuniy tarzda tasdiqlamagan bo'lsa ham.
Merosi
Beruniy qalamiga mansub asarlar soni bir yuz qirqdan oshadi, ammo ularning hammasi ham saqlanib qolmagan. U ishlagan sohalar ro'yxati β astronomiya, matematika, geografiya, mineralogiya, farmakologiya, tarix va tillar β davrining qomusiy olimi timsolini beradi.
Toshkentdagi Sharqshunoslik instituti va Oydagi kraterlardan biri uning nomi bilan atalgan.