Abulg'ozi Bahodirxon β "Shajarai turk" asarini yozgan xon
Xiva xoni Abulg'ozi Bahodirxon "Shajarai turk" va "Shajarai tarokima" asarlarini yozgan. U kitoblarini ataylab sodda turkiy tilda bitgan; asarlari XVIII asrda Yevropaga yetib borgan.
Hayoti
Abulg'ozi Bahodirxon 1603-yilda Urganchda tug'ilgan. U Xiva xonlari xonadoniga mansub edi.
Hayoti notinch kechdi: aka-ukalari bilan taxt uchun kurashda yengilib, uzoq yillar surgunda yurdi. U o'n yildan ortiq Eronda yashagan.
Bu davr keyingi ishlariga ta'sir qildi β u turli o'lkalarni ko'rdi, fors tarixnavislik an'anasi bilan tanishdi va ko'p manba o'qidi.
1643-yilda Abulg'ozi Xiva taxtiga o'tirdi va 1663-yilgacha hukmronlik qildi.
Tarixchi sifatida
Abulg'ozining tarixdagi asosiy o'rni hukmdorligi bilan emas, yozgan asarlari bilan belgilanadi.
O'sha davrda saroy tarixi odatda buyurtma asosida yozilardi: hukmdor tarixchini yollar, u esa homiysini maqtardi. Abulg'ozi esa asarlarini o'zi yozdi.
Shajarai turk
"Shajarai turk" β turkiy xalqlar va Chingiziylar sulolasi tarixiga bag'ishlangan asar.
Undagi ma'lumotlar Markaziy Osiyodagi XVI-XVII asr voqealari uchun asosiy manbalardan biri hisoblanadi. Abulg'ozi o'z davri hodisalarini bevosita guvoh sifatida bayon qiladi.
Asarning tili ham diqqatga sazovor: u ataylab sodda turkiy tilda yozgan. Muallif buni asarning kirish qismida tushuntiradi β u kitob keng o'quvchiga tushunarli bo'lishini istagan va shu bois og'ir arabiy-forsiy iboralardan qochgan.
Shajarai tarokima
Ikkinchi yirik asari β "Shajarai tarokima", turkman urug'lari tarixi va nasabnomasiga bag'ishlangan.
U og'zaki rivoyat va urug' shajaralarini yozib olgan. Bu asar turkman xalqi tarixini o'rganishda muhim manba sanaladi va etnografik jihatdan ham qimmatli.
Yevropadagi taqdiri
Abulg'ozi asarlari XVIII asrda Yevropaga yetib bordi va bir necha tilga tarjima qilindi.
O'sha davr Yevropa olimlari uchun Markaziy Osiyo haqidagi ishonchli ma'lumot juda kam edi. Shu sababli "Shajarai turk" mintaqani o'rganishda uzoq vaqt asosiy manba bo'lib xizmat qilgan.
Merosi
Abulg'ozi Bahodirxon o'zbek tarixnavisligining muhim siymosi hisoblanadi.
Uning holati kamdan-kam uchraydi: hukmdor o'zi tarix yozgan va bu asar keyingi asrlarda ilmiy qiymatini yo'qotmagan. Bugungi kunda uning asarlari Markaziy Osiyo XVII asri bo'yicha asosiy yozma manbalar qatorida turadi. Manbaning qiymati ko'pincha muallif kimligi bilan o'lchanadi: voqeaga yaqin turgan, ammo uni buyurtma asosida bezashga majbur bo'lmagan yozuvchi tarixchi uchun qulay guvoh sanaladi. Shu bilan birga uning ham o'z qarashi bo'lgani hisobga olinadi.