Ahamoniylar imperiyasi β birinchi jahon imperiyasi
Kir Buyuk tuzgan imperiya mahalliy din va zodagonlarni saqlab qoldi, Doro I esa uni yigirmatacha satraplikka bo'ldi. So'g'diyona, Baqtriya va Xorazm ham uning tarkibida bo'lgan.
Tashkil topishi
Imperiya miloddan avvalgi VI asr o'rtasida Kir Buyuk tomonidan tuzilgan.
Yigirma yil ichida u Midiya, Lidiya va Bobilni bo'ysundirdi.
Keyin Kambiz Misrni qo'shdi.
Doro I davrida hudud eng katta chegaraga yetdi.
Miqyosi
Bu o'sha davrgacha mavjud bo'lgan eng katta davlat edi.
Uning hududi Hindiston chegarasidan Misr va Kichik Osiyogacha cho'zilgan.
Unda o'nlab xalq, til va din bor edi.
Boshqaruv usuli
Imperiyaning asosiy yangiligi β bo'ysundirilgan xalqlarga munosabat.
Ossuriya qo'rquv va ko'chirish siyosatini qo'llagan edi. Ahamoniylar boshqacha yo'l tanladi.
Mahalliy din saqlangan. Ibodatxonalar buzilmagan. Mahalliy zodagonlar boshqaruvda qoldirilgan. Yagona til majburlanmagan.
Bu olijanoblik emas, hisob edi: qarshilik ko'rsatmaydigan xalqni ushlab turish arzonroq.
Natija: imperiya ikki asr yashadi.
Satrapliklar
Doro I imperiyani yigirmatacha satraplikka bo'ldi.
Muhim jihat: u hokimiyatni ataylab bo'lib qo'ydi.
Satrap fuqarolik ishini yuritardi. Harbiy qo'mondon alohida edi va unga bo'ysunmasdi. Shohning tekshiruvchilari viloyatlarni aylanib chiqardi.
Bu tuzilma satrapning isyon ko'tarishini qiyinlashtirdi.
Yo'llar
Shoh yo'li Suzadan Sardgacha cho'zilgan β ikki ming kilometrdan ortiq.
Bekatlar tizimi tufayli chopar butun masofani bir necha kunda bosib o'tardi.
Bu davlat aloqasining qadimgi namunasi hisoblanadi.
Din
Ahamoniylar zardushtiylikka amal qilgan.
Ammo ular boshqa dinlarni ta'qib qilmadi.
Kir Buyuk yahudiylarga surgundan qaytish va Quddusdagi ibodatxonani tiklash imkonini berdi β shu sababli u yahudiy muqaddas matnlarida β Ishayo kitobi va Ezrada β ijobiy tilga olinadi.
Markaziy Osiyo
Imperiya tarkibiga So'g'diyona, Baqtriya va Xorazm kirgan.
Ular satraplik sifatida boshqarilgan va soliq to'lagan.
Dashtdagi ko'chmanchilar esa bo'ysunmagan β Kir Buyuk aynan ular bilan jangda halok bo'lgan.
Yunonlar bilan urush
Ahamoniylar yunon shahar-davlatlari bilan urushdi.
Marafon, Fermopil, Salamis janglari shu urushga tegishli.
Bu urush yunon tarixida markaziy o'rin egallaydi β ammo imperiya uchun bu chekka janubdagi kichik epizod edi.
Yakuni
Miloddan avvalgi 331-yilda Gavgamela jangida imperiya hal qiluvchi zarba yedi.
Aleksandr Makedonskiy uni ag'dardi.
Merosi
Ahamoniylar ko'p madaniyatli imperiyani mahalliy an'anani saqlagan holda boshqarish usulini yaratdi.
Bu model keyingi imperiyalar uchun namuna bo'ldi.
Behistun qoyasidagi Doro yozuvi esa mixxatni o'qish kalitini bergan.