Alisher Navoiy va o'zbek adabiy tilining shakllanishi
Alisher Navoiy o'zbek (chig'atoy) tilida ijod qilib, uni fors tili bilan teng saviyaga ko'targan buyuk mutafakkir va shoirdir. Uning merosi o'zbek adabiy tilining poydevorini tashkil etadi.
Hayoti va davri
Alisher Navoiy 1441-yilda Hirotda tug'ilgan va umrining ko'p qismini shu shaharda o'tkazgan. Yoshligidan Sulton Husayn Boyqaro bilan birga tahsil olgan, ular o'rtasida umr bo'yi davom etgan do'stlik va hamkorlik shakllangan. Keyinchalik Boyqaro taxtga o'tirganda, Navoiy uning saroyida yuqori martabali amaldor, vazir va yaqin maslahatchi lavozimlarini egallagan.
Temuriylar davri Hirot o'sha davrning eng yirik ilm-fan va madaniyat markazlaridan biriga aylangan edi. Shaharda me'morlar, rassomlar, tarixchilar va shoirlar to'plangan, Navoiy esa shu ijodiy muhitning markazida turgan va uning rivojlanishiga bevosita hissa qo'shgan.
Turkiy tilni himoya qilishi
O'sha davrda saroy adabiyotida fors tili ustun mavqega ega edi, ko'plab shoir va olimlar o'z asarlarini aynan fors tilida yozishni afzal ko'rishardi. Turkiy til esa ko'proq kundalik muloqot tili sifatida qaralib, jiddiy adabiy ijod uchun yetarlicha "boy" emas deb hisoblanardi.
Navoiy o'zining "Muhokamat ul-lug'atayn" nomli maxsus asarida turkiy tilning boy imkoniyatlarini fors tili bilan qiyoslab isbotlashga harakat qildi. U ikkala tildagi so'z boyligi, ifoda vositalari va nozik ma'no farqlarini tahlil qilib, turkiy tilning hech qanday jihatdan fors tilidan kam emasligini ko'rsatdi. Bu asar til siyosati va milliy o'zlik nuqtai nazaridan ham katta ahamiyatga ega bo'ldi.
Adabiy merosi
Navoiy she'riyat, doston, ilmiy-falsafiy va tarixiy asarlar yozgan serqirra ijodkor edi. Uning "Xamsa" dostoni, to'rt devondan iborat "Chor devon" she'riy to'plami, shuningdek nasriy va ilmiy-falsafiy asarlari o'zbek mumtoz adabiyotining eng yuksak namunalari hisoblanadi.
Bundan tashqari Navoiy tilshunoslik, tarix va axloq-odob mavzularida ham asarlar yaratgan. Bu asarlarning barchasi bir butun sifatida uning dunyoqarashi naqadar keng va chuqur bo'lganini ko'rsatadi. Keyingi asrlar davomida bu meros o'zbek va boshqa turkiy xalqlar adabiyotiga katta ta'sir ko'rsatdi.
Til taraqqiyotidagi o'rni
Navoiygacha ham turkiy tilda ijod qilingan, biroq bu asarlar ko'proq mahalliy ahamiyatga ega bo'lib, saroy va ilmiy doiralarda keng tan olinmagan. Aynan Navoiy asarlari chig'atoy tilini yuksak adabiy til darajasiga ko'targan, uni nafis she'riyat va chuqur falsafiy fikr ifodasi uchun to'liq yaroqli tilga aylantirgan.
Shu sababli u ko'pincha o'zbek adabiy tilining asoschisi sifatida tilga olinadi. Uning lug'at boyligi, badiiy vositalari va uslubi keyingi shoirlar uchun namuna bo'lib xizmat qildi, ko'plab avlodlar uning izidan borib ijod qilishdi.
Bugungi ahamiyati
Navoiy nomi bugungi O'zbekistonda til, adabiyot va milliy o'zlikning ramziga aylangan. Uning asarlari maktab va universitet dasturlarida chuqur o'rganiladi, nomi shaharlar, ko'chalar, universitetlar va boshqa muassasalarga berilgan.
Navoiy merosi o'zbek madaniyatining eng muhim tayanch nuqtalaridan biri bo'lib qolmoqda. Uning asarlari zamonaviy tilga tarjima qilinib, keng jamoatchilikka yetkazilmoqda, bu esa mumtoz adabiy merosning yangi avlodlar orasida yashab qolishini ta'minlaydi.