Badiiy kompozitsiya qoidalari
Kompozitsiya markazi tasvirning geometrik o'rtasiga to'g'ri kelishi shart emas, u yorqin dog' yoki chiziqlar to'planishi bilan ajratiladi. Vizual og'irlik va chiziq yo'nalishi nigohni boshqaradi.
Kompozitsiya markazini belgilash
Har bir tasviriy asarda nigoh birinchi bo'lib to'xtaydigan asosiy qism bo'ladi, uni kompozitsiya markazi deb atashadi. Bu markaz ko'pincha eng yorqin dog', eng aniq ishlangan detal yoki chiziqlar to'planadigan joy orqali ajratiladi. U tasvirning geometrik o'rtasiga to'g'ri kelishi shart emas.
Markaz aniq bo'lmasa, tomoshabin nigohi sirtda adashib yuradi va asar ma'nosi tarqoq bo'lib qoladi. Bir asarda bir necha urg'u bo'lsa, ular kuchi bo'yicha bo'ysundiriladi.
Muvozanat va vizual og'irlik
Rassom tasvir yuzasidagi dog'larni og'irligi bo'yicha o'lchaydi: katta, to'q va to'yingan qism yengil hamda och qismdan og'irroq ko'rinadi. Bu og'irliklarni chap va o'ng, yuqori va quyi tomonlarga taqsimlash orqali muvozanat yaratiladi. Muvozanat simmetrik ham, erkin ham bo'lishi mumkin.
Ataylab buzilgan muvozanat esa tashvish va harakat tuyg'usini kuchaytirish uchun qo'llaniladi. Bunday yechim asar mazmuni talab qilgandagina o'zini oqlaydi.
Chiziq va nigoh yo'nalishi
Tasvirdagi chiziqlar, hatto ular bevosita chizilmagan bo'lsa ham, nigohni ma'lum yo'nalishda yetaklaydi. Yo'l, daraxt shoxi yoki qahramonning qarashi shunday yo'naltiruvchi vazifasini bajaradi. Gorizontal chiziqlar osoyishtalik, vertikal chiziqlar tantanavorlik, qiya chiziqlar esa harakat hissini uyg'otadi.
Shu bois chiziqlarning yo'nalishi asarning umumiy kayfiyatiga bevosita ta'sir qiladi. Ular birgalikda nigoh uchun ko'rinmas yo'l hosil qiladi.
Ritm va takrorlanish
Bir xil yoki o'xshash unsurlarning ma'lum oraliqda takrorlanishi tasvirga ritm bag'ishlaydi. Ritm shakl, rang dog'i yoki oraliq masofa orqali hosil bo'lib, kompozitsiyani bir butun qilib bog'laydi. Bir tekis takror osoyishta, o'zgaruvchan takror esa jonli taassurot beradi.
Takrorlanish zanjiridagi ataylab kiritilgan uzilish ko'pincha asosiy urg'uni yuzaga chiqaradi. Shu tarzda ritm ham bog'lovchi, ham ajratuvchi vosita bo'lib xizmat qiladi.
Bo'sh va to'ldirilgan qismlar
Tasvirdagi bo'sh joy hech narsa yo'q degani emas, u asosiy qismga nafas beradi va uni ko'rinarli qiladi. To'ldirilgan hamda bo'sh sohalarning nisbati asarning zichligini va kayfiyatini belgilaydi. Ortiqcha to'ldirish tomoshabinni tez charchatadi.
Keng bo'shliq ko'pincha sukunat, yolg'izlik yoki kenglik tuyg'usini ifodalash uchun ishlatiladi. Bo'shliqning shakli ham to'ldirilgan qism kabi diqqat bilan quriladi.
Format va chegaraning roli
Tasvir yuzasining shakli, ya'ni uning cho'ziq, tik yoki kvadrat bo'lishi, kompozitsiya qurilishiga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qiladi. Tik format qomat va balandlikni, cho'ziq format esa kenglik hamda harakatni yaxshi ifodalaydi. Chegara esa tasvir olamini tashqi muhitdan ajratadi.
Unsurning chegaraga qanchalik yaqin joylashgani ham keskinlik yoki xotirjamlik hissini o'zgartiradi. Chegara bilan kesilgan shakl esa fazoning davom etishiga ishora qiladi.