Bobur va uning Boburnoma asari
Zahiriddin Muhammad Bobur nafaqat sarkarda va davlat arbobi, balki iqtidorli yozuvchi ham edi. Uning Boburnoma asari jahon memuar adabiyotining noyob namunasi hisoblanadi.
Bobur kim edi
Zahiriddin Muhammad Bobur 1483-yilda Andijonda tug'ilgan, temuriylar sulolasiga mansub shahzoda edi. U yoshligidan Farg'ona vodiysida hukmronlik qilib, murakkab siyosiy kurashlar va sinovlarni boshidan kechirgan.
Keyinchalik Bobur Kobul va Hindistonga yurish qilib, Boburiylar davlatiga asos solgan. Uning hayoti safarlar, janglar va davlat qurish jarayonlaridan iborat bo'lib, bu boy tajriba uning yozgan asarlariga ham katta ta'sir ko'rsatgan.
Boburnoma qanday asar
Boburnoma β Boburning o'z hayoti, kechinmalari va davri voqealarini bayon qilgan memuar-avtobiografik asaridir. U turkiy (chig'atoy) tilida yozilgan bo'lib, muallif hayotining Farg'ona, Samarqand, Kobul va Hindiston davrlarini o'z ichiga oladi.
Asar yillar davomida, turli sharoitlarda β yurishlar paytida, harbiy safarlarda va tinch davrlarda yozilgan qaydlar asosida shakllangan. Bu esa unga jonli va bevosita kuzatuv xarakterini bergan.
Asarning o'ziga xosligi
Boburnoma nafaqat siyosiy va harbiy voqealarni, balki tabiat, iqlim, o'simliklar, hayvonot dunyosi va turli xalqlarning turmush tarzini ham batafsil tasvirlaydi. Muallif hatto meva-sabzavotlar, gullar va me'moriy inshootlar haqida ham qiziqarli ma'lumotlar keltiradi.
Bu jihati asarni oddiy tarixiy solnomadan ajratib, boy va rangdor badiiy-ilmiy manbaga aylantiradi. O'quvchi asar orqali nafaqat tarixiy voqealar, balki o'sha davr kundalik hayoti haqida ham keng tasavvurga ega bo'ladi.
Uslubi va tili
Bobur o'z fikrlarini sodda, ravon va samimiy uslubda bayon qiladi. U voqealarni bezaksiz, real holicha yozishga intilgan, hatto o'z xatolari va zaif tomonlarini ham yashirmagan.
Bu xolislik asarga alohida ishonchlilik bag'ishlaydi β Bobur o'zini g'olib sifatida emas, balki ba'zan mag'lubiyat va qiyinchiliklarni ham boshdan kechirgan oddiy inson sifatida ko'rsatadi. Bu yondashuv asarni o'quvchiga yanada yaqinlashtiradi.
Jahon adabiyotidagi o'rni
Boburnoma ko'plab tillarga tarjima qilingan va Sharq hamda G'arb tarixchilari, adabiyotshunoslari tomonidan chuqur o'rganilgan. Asar ingliz, fransuz, rus va boshqa ko'plab tillarda nashr etilgan.
Bu asar o'rta asr musulmon dunyosidagi eng yetuk avtobiografik matnlardan biri sifatida tan olinadi. Tarixchilar uni nafaqat adabiy, balki tarixiy manba sifatida ham yuqori baholaydilar, chunki unda o'sha davr voqealari birinchi shaxs tilidan bevosita bayon qilingan.