Boburiylar saltanati β Bobur asos solgan Hindiston davlati
Movarounnahrdan siqib chiqarilgan Bobur 1526-yilda Panipatda g'alaba qozonib yangi davlatga asos soldi. Akbar jizya solig'ini bekor qildi, Shoh Jahon davrida esa Toj Mahal qurildi.
Nomi haqida
Sulolani Yevropada "Mughal" deb ataydi β bu "mo'g'ul" so'zining buzilgan shakli.
Nom aslida noto'g'ri. Bobur o'zini turkiy, temuriy deb bilardi va mo'g'ul deb atalishini yoqtirmasdi.
O'zbek adabiyotida "boburiylar" atamasi ishlatiladi β bu aniqroq, chunki sulola asoschisi Bobur.
Qanday paydo bo'ldi
Bobur Farg'onada tug'ilgan, Andijon hukmdorining o'g'li edi.
U Samarqandni bir necha bor oldi va bir necha bor yo'qotdi. Shayboniyxon uni Movarounnahrdan butunlay siqib chiqardi.
Bobur janubga chekindi: avval Kobul, keyin Hindiston.
1526-yilda Panipat jangida u Dehli sultoni Ibrohim Lodiyni yengdi. Qo'shini kichik edi, ammo zambarak bor edi.
Akbar
Sulolaning eng mashhur hukmdori β Boburning nevarasi Akbar.
U saltanatni sezilarli kengaytirdi va boshqaruvni tartibga soldi.
Akbarning eng muhim qarori diniy edi: u hindulardan olinadigan jizya solig'ini bekor qildi va turli dinlar vakillarini davlat xizmatiga tortdi.
Bu amaliy siyosat edi β aholining aksariyati hindu bo'lgan mamlakatda faqat kuch bilan uzoq turib bo'lmasdi.
Toj Mahal
Shoh Jahon davrida saltanat me'morchiligi cho'qqiga chiqdi.
Toj Mahal β uning rafiqasi Mumtoz Mahal xotirasiga qurilgan maqbara.
Qurilish yigirma yilga yaqin davom etdi. Bugun u Hindistonning eng taniqli ramzi.
Uslub aralash: fors, hind va markaziy osiyo an'analari birlashgan.
Boburnoma
Bobur o'z xotiralarini yozib qoldirgan.
"Boburnoma" turkiy tilda yozilgan va jahon adabiyotidagi eng erta shaxsiy memuarlardan biri hisoblanadi.
Uning qimmati ochiqligida: Bobur mag'lubiyatlarini ham, qo'rquvini ham yashirmagan. U o'simliklar, hayvonlar va shaharlarni sinchkovlik bilan tasvirlaydi.
Tanazzuli
Avrangzeb davrida saltanat eng katta hududga yetdi, ammo shu bilan birga zaiflashdi.
U Akbarning diniy murosasidan voz kechdi va uzluksiz urushlar xazinani bo'shatdi.
XVIII asrda markaziy hokimiyat parchalandi. Britaniya Ost-Hind kompaniyasi bo'shliqni to'ldira boshladi.
1857-yilgi qo'zg'olondan keyin inglizlar oxirgi boburiy hukmdorni surgun qildi.
Merosi
Boburiylar Hindiston madaniyatiga chuqur iz qoldirdi: me'morchilik, urdu tili, oshxona.
O'zbekiston uchun bu sulola alohida ma'noga ega β uning asoschisi Andijonda tug'ilgan. Shu bois asoschining xotiralari o'zbek adabiyoti tarixida ham o'rganiladi va bu sulola tarixiga bo'lgan qiziqish bugungacha saqlanib qolgan.