Shayboniyxon β temuriylar hokimiyatiga barham bergan xon
Shayboniyxon 1500-yildan boshlab Samarqand va Buxoroni egallab, Markaziy Osiyoda temuriylar hukmronligini tugatdi. U 1510-yilda Marv yaqinidagi jangda yengilib halok bo'lgan.
Hayoti
Muhammad Shayboniyxon 1451-yilda tug'ilgan. U Chingizxon avlodiga, aniqrog'i uning o'g'li Jo'chi naslidan bo'lgan Shibon tarmog'iga mansub edi.
Yoshligi og'ir kechgan: oilasi hokimiyatdan ayrilgan, u esa dasht bo'ylab turli hukmdorlar xizmatida yurgan. Bu yillar unga qo'shin to'plash va siyosat yuritish tajribasini bergan.
Shayboniyxon 1510-yilda halok bo'lgan.
Movarounnahrni egallashi
XV asr oxirida temuriylar davlati ichki nizolardan zaiflashgan edi. Shahzodalar bir-biri bilan kurashar, yagona markaz yo'q edi.
Shayboniyxon shu holatdan foydalandi. 1500-yildan boshlab u Movarounnahrga yurish qilib, Samarqand va Buxoroni egalladi. 1507-yilda Hirot ham qo'lga kiritildi.
Shu bilan temuriylar hukmronligi Markaziy Osiyoda tugadi.
Bobur bilan kurash
Shayboniyxonning asosiy raqiblaridan biri yosh Bobur edi.
Bobur Samarqandni uch marta qaytarib oldi, ammo uchalasida ham ushlab qola olmadi. Oxirgi mag'lubiyatdan keyin u Movarounnahrni tark etib, Kobulga ketdi va keyinchalik Hindistonda yangi davlatga asos soldi.
Ya'ni Boburiylar saltanatining Hindistonda paydo bo'lishi bilvosita Shayboniyxon g'alabalarining natijasi edi.
Davlati
Shayboniyxon davlatida hokimiyat urug' a'zolari o'rtasida taqsimlangan edi: har bir viloyatni xonadonning bir vakili boshqarardi.
Bu tuzilma o'ziga xos zaiflikka ega bo'lgan β markaziy hokimiyat kuchli bo'lmasa, davlat oson parchalanardi. Keyingi asrda bu muammo ko'p bor takrorlandi.
Shayboniyxon o'zi ma'rifatga befarq emas edi: u she'r yozgan va uning devoni saqlanib qolgan.
Halokati
Shayboniyxonning g'arbdagi kengayishi yangi kuch β Safaviylar Eroni bilan to'qnashuvga olib keldi.
1510-yilda Marv yaqinidagi jangda u Shoh Ismoil qo'shinidan yengildi va halok bo'ldi. Manbalarda uning boshi bilan bog'liq shafqatsiz tafsilotlar keltiriladi β bu ikki davlat o'rtasidagi dushmanlikning naqadar keskin bo'lganini ko'rsatadi.
Merosi
Shayboniyxon asos solgan sulola Movarounnahrni XVI asr davomida boshqardi.
Uning davri mintaqa tarixida burilish nuqtasi hisoblanadi: temuriylar davri yakunlandi va Markaziy Osiyoning keyingi uch asrlik siyosiy xaritasi shakllana boshladi. Undan keyin mintaqa asta-sekin Buxoro, Xiva va Qo'qon davlatlariga bo'linib ketdi. Bunday bo'linish tasodifiy emas edi: hokimiyatni urug' a'zolari o'rtasida taqsimlash odati markazni doimiy zaiflashtirib turardi. Har avlodda yangi da'vogar paydo bo'lar, kelishuv esa uzoq turmasdi.