Buxoro amirligi (XVIII asr) β mang'itlar davri
Ashtarxoniylar zaiflashgach, mang'it yetakchisi Muhammad Rahim 1756-yilda xon unvonini oldi. Shohmurod esa 1785-yilda amir unvonini tanladi va davlat shundan keyin Buxoro amirligi deb atala boshladi.
Tarixiy sharoit
XVIII asrda Buxoro og'ir ahvolda edi.
Hukmron ashtarxoniylar sulolasi zaiflashgan, hokimiyat amalda qabila boshliqlari qo'lida edi. Xon nomigagina hukmdor bo'lib qolgan.
1740-yilda Eron hukmdori Nodirshoh Buxoroga yurish qildi va uni bo'ysundirdi. Bu zarba eski sulolaning obro'sini butunlay tugatdi.
Mang'itlar ko'tarilishi
Shu sharoitda mang'it qabilasi oldinga chiqdi.
Muhammad Rahim mang'itlar yetakchisi edi. U dastlab xon nomidan hokimiyatni yuritdi β amalda boshqarar, rasman esa boshqa birov hukmdor sanalardi β va 1750-yillarda to'liq hokimiyatni qo'lga oldi.
Qonuniylik muammosi
Yangi sulola oldida jiddiy to'siq turardi.
Dasht an'anasiga ko'ra, "xon" unvonini faqat Chingizxon naslidan bo'lgan kishi ola olardi. Mang'itlar bu naslga mansub emasdi.
Muhammad Rahim yechimni nikoh orqali topdi: chingiziy xonadonga uylanib, 1756-yilda xon unvonini oldi. U Buxoroda bu unvonni olgan birinchi chingiziy bo'lmagan hukmdor edi β mo'g'ul istilosidan beri, besh asrdan ortiq vaqt davomida uni faqat Chingizxon avlodlari olardi.
Hatto Amir Temur ham bu qoidadan chetga chiqa olmagan: u chingiziy xonadonga uylangan bo'lsa-da, "xon" emas, "amir" unvoni bilan, qo'g'irchoq xonlar nomidan hukm surgan.
"Amir" unvoni
Unvon masalasi shu bilan tugamadi.
Ammo bu unvon barqaror bo'lmadi. Muhammad Rahim 1758-yilda vafot etgach, hokimiyat uning amakisi Doniyolbiyga o'tdi (1758-1785). Doniyolbiy "xon" unvonini olmadi β u otaliq sifatida, yana chingiziy qo'g'irchoq xonlar nomidan boshqardi.
Doniyolbiyning o'g'li Shohmurod 1785-yilda taxtga chiqqach, uchinchi yo'lni tanladi: u "xon" emas, "amir" unvonini oldi.
Bu diniy qonuniylikka tayanish edi β amir unvoni islom an'anasidan keladi va chingiziy nasl talab qilmaydi.
Aynan shu qarordan keyin davlat "Buxoro amirligi" deb atala boshladi. Ya'ni amirlik mang'itlar hokimiyatga kelgan paytda emas, oradan qariyb qirq yil o'tib, uchinchi mang'it hukmdori davrida shakllangan.
Dastlabki davlat
Amirlik hududi Movarounnahrning markaziy qismini qamradi: Buxoro, Samarqand, Qarshi va janubiy viloyatlar; Shohmurod 1788-yilda Marvni ham egalladi. Shahrisabz esa kenagas beklari qo'lida yarim mustaqil bo'lib qoldi va faqat 1856-yilda to'liq bo'ysundirildi.
Boshqaruvda an'anaviy tuzilma saqlandi: qushbegi bosh vazir vazifasini bajarardi, viloyatlarni beklar boshqarardi.
Shohmurod islohot o'tkazdi: soliqni tartibga soldi va shariat mavqeini kuchaytirdi.
Nima uchun aynan mang'itlar
Javob qabila tuzilishida: mang'itlar Buxoro atrofidagi eng yirik va uyushgan urug'lardan biri bo'lib, saroy xizmatida ham, harbiy ishda ham kuchli mavqega ega edi. Ashtarxoniylar zaiflashganda hokimiyat bo'shlig'ini to'ldirishga tayyor kuch faqat ularda bor edi.
Bu naqsh mintaqada takrorlangan: Qo'qonda ming urug'i, Xivada qo'ng'irotlar xuddi shu tarzda ko'tarilgan.
Ahamiyati
Mang'itlar hokimiyatga kelishi bilan Markaziy Osiyoda chingiziy qonuniylik davri amalda yakunlandi.
Uning o'rnini diniy va qabilaviy asosga tayangan yangi hokimiyat shakli egalladi.