Buyuk Xitoy devori — ming yillar davom etgan qurilish
Buyuk Xitoy devori bir marta qurilgan yagona inshoot emas — eng qadimiy bo'laklari miloddan avvalgi V asrga borib taqaladi. Bugun ko'rinadigani asosan Min sulolasi davrida tiklangan.
Boshlanishi
Devor bir marta qurilgan yagona inshoot emas.
Uning eng qadimiy qismlari miloddan avvalgi V asrda, urushayotgan davlatlar davrida paydo bo'lgan — har bir davlat o'z chegarasini himoyalardi.
Miloddan avvalgi III asrda Qin Shixuandi Xitoyni birlashtirgach, shimoldagi devorlarni bir tizimga bog'lashni buyurdi.
Nima uchun
Devorning maqsadi shimoldan kelayotgan ko'chmanchilardan himoyalanish edi.
Xitoy dehqonchilik sivilizatsiyasi bo'lib, unga qarshi dashtdagi ko'chmanchilar turardi — xunnlar, keyinchalik boshqa xalqlar.
Ularning ustunligi harakatchanlikda edi: ular kutilmaganda kelib, talon-taroj qilib, ketardi. Ularni quvish esa deyarli imkonsiz — ular dashtda yo'q bo'lib ketardi.
Devor qanday ishlagan
Devorning vazifasi ko'chmanchini butunlay to'xtatish emas edi — bunga u qodir emasdi.
Uning maqsadi boshqacha: otlarni to'xtatish. Piyoda odam devordan oshib o'tishi mumkin, ammo ot bilan o'tolmaydi. O'ljani — mol va o'g'irlangan narsalarni — olib qaytish esa yanada qiyin.
Bundan tashqari devor bo'ylab kuzatuv minoralari joylashgan edi: hujum haqidagi xabar tutun va olov orqali tez uzatilardi.
Ya'ni devor to'siq emas, ogohlantirish va sekinlashtirish tizimi edi.
Qin davri
Qin Shixuandi davridagi devor tuproqdan qurilgan — qatlam-qatlam zichlangan tuproq.
Undan bugungacha kam narsa qolgan.
Qurilishda yuz minglab kishi majburiy ishlagan va ko'pi halok bo'lgan. Xalq og'zaki ijodida bu haqda ko'plab qayg'uli rivoyat saqlanib qolgan.
Min davri
Bugun ko'rinadigan devorning katta qismi Min sulolasi davrida — XIV-XVII asrlarda qurilgan.
U tosh va g'ishtdan tiklangan va ancha puxta.
Min sulolasi mo'g'ullardan keyin hokimiyatga kelgan edi va shimoldan yangi bosqin bo'lishidan xavotirlanardi.
Samarasi
Devor o'z vazifasini qisman bajardi.
U mayda talon-tarojni ancha kamaytirdi. Ammo yirik bosqindan himoya qila olmadi.
Mo'g'ullar Xitoyni bosib oldi. XVII asrda manjurlar ham kirdi — ular devorni yorib emas, darvoza ochilgani uchun kirdi: xitoy sarkardasi ularni ichki isyonga qarshi yordamga chaqirgan edi.
Bu muhim saboq: har qanday istehkom ichkaridagi tartibsizlikdan himoya qila olmaydi.
Afsonalar
Devor haqida ko'plab noto'g'ri tasavvur bor.
Eng mashhuri — u kosmosdan yalang'och ko'z bilan ko'rinadi degan gap. Bu haqiqat emas: devor uzun, ammo tor va atrofdagi tuproq bilan bir rangda.
Merosi
Buyuk Xitoy devori dunyodagi eng katta qurilish inshootlaridan biri hisoblanadi. Uning umumiy uzunligi barcha tarmoqlari bilan yigirma ming kilometrdan oshadi.
U YuNESKO ro'yxatiga kiritilgan va Xitoyning asosiy ramzlaridan biri bo'lib qolgan.