Chingizxon β eng katta quruqlik imperiyasini tuzgan xon
Chingizxon tarqoq mo'g'ul qabilalarini birlashtirib, Osiyodan Yevropagacha cho'zilgan imperiya yaratdi. Uning Markaziy Osiyoga bosqini mintaqa uchun halokatli bo'lgan.
Hayoti
Chingizxonning asl ismi Temuchin edi. U 1162-yil atrofida Mo'g'uliston dashtida tug'ilgan.
Bolaligi og'ir kechdi: otasi zaharlangach, oilasi urug'dan quvildi va ular ochlikda yashadi. U bir muddat asirlikda ham bo'lgan.
1206-yilda qurultoyda u Chingizxon deb e'lon qilindi. U 1227-yilda vafot etgan.
Qabilalarni birlashtirish
Chingizxonning birinchi yutug'i tashqi yurish emas, ichki ish edi.
Mo'g'ul qabilalari asrlar davomida bir-biri bilan urushardi. U ularni birlashtirdi va bu uzoq, qonli jarayon bo'ldi.
Uning muhim islohoti: u qo'shinni urug' asosida emas, o'nlik tizim bo'yicha tuzdi. Har o'n kishi bir bo'linma, o'n bo'linma yuzlik va hokazo.
Bu tuzilma urug' sadoqatini sindirdi: jangchi endi o'z qabilasiga emas, qo'mondoniga bo'ysunardi. Shu bilan qabilaviy tarqoqlik bartaraf etildi.
Qo'shinning kuchi
Mo'g'ul qo'shini son jihatidan odatda kam bo'lardi. Uning ustunligi boshqa narsalarda edi.
Har jangchi bir necha ot bilan yurar, bu esa misli ko'rilmagan tezlikni ta'minlardi. Ular egardan turib kamon otardi.
Razvedka puxta ishlardi: yurish oldidan yo'llar, shaharlar va hukmdorlar haqida ma'lumot to'planardi.
Ular yangi texnikani tez o'zlashtirdi: xitoy va fors ustalaridan qamal mashinalarini o'rgandi.
Markaziy Osiyoga bosqin
1219-yilda Chingizxon Xorazmshohlar davlatiga hujum qildi.
Bahona O'tror voqeasi bo'ldi: shahar hokimi mo'g'ul karvonini yo'q qilgan, Xorazmshoh esa elchini o'ldirtirgan edi.
Ikki yil ichida davlat quladi. O'tror, Buxoro, Samarqand va Urganch birin-ketin olindi.
Vayronagarchilik ulkan bo'ldi: shaharlar yondirildi, sug'orish inshootlari buzildi, aholining katta qismi qirildi yoki asirga olindi.
Bu zarbaning oqibati asrlar davom etdi. Ibn Battuta bir asr keyin Buxoroga kelganda shahar hali ham tiklanmaganini yozgan.
Boshqaruv
Chingizxon yaratgan davlat faqat qirg'indan iborat emas edi.
U yasa deb ataluvchi qonunlar to'plamini joriy etdi. Savdo yo'llari himoya qilindi va bu Ipak yo'lidagi harakatni jonlantirdi.
Diniy erkinlik saqlangan: mo'g'ullar bosib olingan xalqlarning dinini o'zgartirishga urinmagan.
Yamskiy pochta tizimi ishlagan β xabar ulkan masofani tez bosib o'tardi.
Baholanishi
Chingizxon figurasi keskin bahsli.
Mo'g'ulistonda u milliy qahramon va davlat asoschisi. Markaziy Osiyo, Eron va Rossiya tarixnavisligida esa u avvalo bosqinchi sifatida qaraladi.
Ikkala qarash ham dalilga ega β bu bitta shaxsning turli xalqlar xotirasida qanchalik boshqacha saqlanishini ko'rsatadi.
Merosi
Chingizxon tuzgan imperiya tarixdagi eng katta yaxlit quruqlik davlati bo'lgan.
Uning avlodlari Xitoy, Eron va Oltin O'rdada hukmronlik qildi. Chingiziy naslidan bo'lish keyingi asrlarda hokimiyat qonuniyligining sharti hisoblangan β Amir Temur ham shu sababli o'zini xon deb atay olmagan.